NOGAY TATARCASI

(Akin Köyü Ağzı)

Celal ÇAĞDAŞ

Aksaray Atatürk Lisesi Müdür Yardımcısı

 

KASET -1 : KISIM – B

Derleme : 1

Yer : Akin Köyü

Anlatanlar : … ; …

Konu : Sohbet

 

 

KASET -2 : KISIM – A

 

 

KASET – 2 : KISIM – B

Derleme : 2

Yer : Akin Köyü

Anlatanlar : … (85); … (65)

Konu : Hatıra, düğün adetleri, sohbet

 

 

 

A – VOKALLER

 

a        aba, kapı, barya, cokba

 

e        turemedı, körsen, betı, menım

 

ı         kapı, tıkırda-, canınga

 

i         nişanlı, Kalit-kilov

 

o        zorumunan, cok, omuz, onun, kol, bolsa

 

ö        ölu (ölü), özu (kendisi), dört, öt

 

u        otur-, omuz, onun

 

ü        Türkiye Türkçesindeki “ü” vakali kullanılmamaktadır. Onun yerine (ünu) ü-u arası ü’ye daha yakın bir ses kullanılır. ör : üy (ev), üken (büyük), yüz “i” ve “ö” ünlüleri pek sık kullanılmamaktadır.

 

e~i     Türkiye Türkçesindeki “i” sesinin bazı kelimelere “e” ye benzeyen bir sesle telaffuz edildiği görülür. ör : ekı (iki), eken (iken), esıtıp (işitip), edı (idi), egiz (ikiz)

 

ı~i      “i” sesi bazı kelimelerde”ı” ya yakın bir sesle söylenir. ör : emım (emmim), kır (gir), bızge (bize), bır (bir)

 

i~ı      Bazı kelimelerde i-ı arası bir ses kullanılmaktadır. Bu ses “i” ye daha yakındır. ör : biytıp (böyle edip), tiy- (değ-), kiyıp (giyip), iyya (evet). Bu sese daha çok ilk hecelerde rastlanır.

 

ö~e    ö-e arası bir sestir. “ö” ye daha yakındır. Kelime sonunda son hece de özellikle hitaplarda, isimlerde görülür. “v” harfiyle birlikte “öv” şeklinde kullanılır. ör :    bıröv (birtane), kuyöv (damat), Memedöv.

 

ö~o    Bazı “ö” ler “o” ya benzeyen bir sesle telafuz edilir. ör : köy, kök, köp (çok), kör- (gör-), öğuz (öküz)

 

u~ü    Türkiye Türkçesindeki “ü” sesi “u” ya yakın bir şekilde söylenir. Bu ses “ü” den ziyade “u” ya daha yakındır. ör : ölu (ölü), özu (kendisi), uzgun (üzgün), kunduz (gündüz)

 

B – KONSONATLAR

 

“b”     aba, bol-(ol-), bız (biz), bar (var), bakır-(bağır)

 

“c”     can, cesaret, calgız, col, bacı

 

“ç”     “ç” sesi yoktur. Yerine bazen “ş” bazen de “c” kullanılır. ör : şıgarttı (çıkardı), şırak (çırak), şaş (saç), bekcı (bekçi)

 

“d”     dep (deyip), ondan, diydandım (diyordum)

 

“f”      “f” sesi yoktur. Dile giren yabancı kelimelerde de “p” sesi ile söylenir. ör : ipade (ifade), Latip (Latif), Patma (Fatma), Mustapa (Mustafa), Sapra (safra), sıpra (sofra), hapta (hafta). Ayrıca uvak (ufak) kelimesinde “f”nin yerine “v” kullanılmıştır.

 

“g”     k g değişmesi Nogay Tatarcasında geniş olarak oturmamıştır. Türkiye Türkçesindeki “g” ile söylenen bazı kelimeler “k” ile söylenmektedir. ör : kel (gel), kun (gün), kıyıp (giyip). Bazı “k”larda Anadolu ağızlarında olduğu gibi “g” ile söylenir. Ör : gurban (kurban), gız (kız), Angara (Ankara), gardaş (kardeş), Şıgartganda (çıkartığında), gözel (güzel), göz bızge (bize)

 

“ğ”     ağardı, ayağı, cığıl-(yıkıl)

 

“h”     rahmetlik, her, hep, hava

 

“j”      “j” sesi yoktur, yerine “c” kullanılır. Ör : cilet, candarma

 

“k”      kaştı, aydtık, kapı, tokat, kel-(gel-), ket-

 

“i”      alıp, kel-, bunlar, bıl-( bil), bal-, col (yol)

 

“m”     men (ben), anam, zaman, mınıp (binip)

 

“n”     negız (duvar), canında (yanında), barnak

 

“p”     kapı, pıçak (bıçak), dep (deyip), pencere

 

“r”      bar (var), bır, tıkırdar, kara, hasır

 

“s”      segız (sekiz), son, semız, castık (yastık)

 

“ş”      şapka, ışte, enışte, şaş (saç), eşek. Bazı kelimelerde hece sonundaki “ş” ile söylenir.

Ör: bas (baş), kas (kaş), tas (taş), tıs( diş).

 

“t”      tokat, tanı-, tıkırda-, at, ayt-. Bazı “d” ler “t” şeklini korurlar. Yani eski Türkçede olduğu gibi değişmeden gelmiştir. Ör: tar(dar), tur- (dur), tus- (düş-)

 

“v”     vur-, suv (su), cuvur- (koş-), nav (şu). Bazı “g”ler “v” ile söylenir. Ör : avuz (ağız), avur (ağır), bavur (bağır).

 

“y”     ayak, üy (ev), kaynata, dayı, yol. Başta bulunan “y” ler ünlemler ve özel isimler hariç “c” sesi ile söylenir. Bu da Türkçenin şiveleri arasındaki farklardan birisidir. Kuzey şiveleri bu değişmede “c” sesini tercih etmiştir. Ör : col (yok), calgız (yalnız), cımsak (yumuşak), castık (yastık).

 

C - SES DEĞİŞMELERİ

 

b        v        ber               ver

 

b        p        barmak         parmak

 

m       b        men             ben

mınıp            binip

 

c        y        col               yol

cer               yer

 

t        d        temir            demir

tar               dar

tur               dur

 

k        g        kel               gel

keşe             gece

 

ğ        k        gardaş          kardeş (Anadolu ağızlarının yaygın bir özelliğidir.)

gurban          Kurban (Anadolu ağızlarının yaygın bir özelliğidir.)

 

s        ş        bas              baş

kas              kaş

 

v        ğ        avuz             ağız

avur             ağır

 

p        b        pışak            bıçak

 

3 - ŞEKİL BİLGİSİ

 

A) KELİME TÜRETME

 

I - Yapım Ekleri:

 

1- İsimden isim yapma ekleri: Bu ekler isim ve kök gövdelerinden başka isimler yapmak için kullanılan eklerdir.

 

+cı               yardım+cı      yardımcı

cam+cı         camcı

 

+daş            arka+daş       arkadaş

 

+lı                nişan+lı         nışanlı

tur+lu           türlü

tas+lı            taşlı

 

+lık              rahmet+lık     rahmetlik

 

+lu               muhur+lu       mühürlü

 

+şe              Turk+şe        Türkçe

 

+luk             kilov+luk        kiloluk

 

+man            gocca+man    koca+man

 

+ncı             bır+ıncı         birinci

beş+ıncı        beşinci

uş+uncu        üçüncü

 

+er, +ar        bır+er           birer

on+ar           onar

 

+şar, +şer     altı+şar         altışar

yedi+şer        yedişer

 

+kı               menım+kı       benimki

bugun+kı       bugünkü

 

+sız, +süz     üy+süz         evsiz

akıl+sız         akılsız

 

2- İsimden Fiil Yapan Ekler:

 

+la-, +le                 azar+la-, at+la-, top+la-

 

+lan-,+len-             uy+len- (ev+len), kul+len- (kül+len-)

 

+ay-, +ey-             köp-ey- (coğ+al), kart+ay- (ihtiyar+la-)

 

+al-, +el-               tuz+el- (düz+el-), bun+al-

 

+a-, +e-                 yaş+a-, tıl+e- (dil+e-)

 

3- Fiilden Fiil Yapan Ekler:

 

-ma-, -me-, -ba-     tur-ma- (kalkma), kır-me (girme),

(olumsuzluk eki)       ket-be (gitme), cat-ba (yatma), şık-ba (çıkma)

 

-n-                        sakla-n-, kör-un- (görün-)

 

-i-                         kork-u-l-, yor-u-l-, aş-ı-l- (açıl-)

 

-ş-                        sık-ı-ş-, yap-ı-ş-, böl-u-s- (bölüş),

surt-u-ş (sürtüş-), kır-ı-ş- (giriş-), bur-u-ş-

 

 

-r-                        uş-u-r- (uçur), pıs-ı-r- (pişir-), sıs-ı-r- (şiş-i-r-)

 

-t-                        oyna-t-, kuru-t-, suvu-t-, -dur-, dur-, -t, r-,

-tür-, kul-dur- (gül-dür-), tol-dur- (dol-dur-),

suy-dur- (sev-dir-), tap-tır- (bul-dur-)

 

4- Fiilden İsim Yapan Ekler:

 

-mak, -mek             kul-mek (gül-mek), sakla-mak,

topla-mak, bıl-mek (bil-mek)

 

-ma, -me                surame (sürme), kır-ma, sar-ma

 

-ış, -uş                  ket-ış (gidiş), kel-ış (geliş), tur-uş (kalk-ış)

 

-m                         cut-um (yudum), dön-u-m (dönüm)

 

-k                         aş-ı-k (açık), ele-k, töse-k (döşek)

 

-ak, -ek                 dön-ek, urk-ek (ürkek), kok-ak

 

-n                         cığ-ın (yığın), eğ-ı-n (ekin)

 

-kı, -ku, -gu,-gı       uy-ku, şal-gı (çal-gı), at-gı, ör-gu

 

-ga, -ge                 kavur-ga

 

-gın                       bay-gın, bez-gın (bezgin), kes-gın

 

-gan, -gen              (partisif) kel-gen (gelen),

kurtar-gan (kurtaran), et-gen (yetkin)

 

-p, -ıp                    (gerindium) al-ıp, ber-ıp (verip),

tıkırda-p (tıkırdayıp)

 

II- ÇEKİM EKLERİ:

 

1- Çokluk Ekleri:

 

-lar, -ler, -nar, -ner:

On-nar (onlar), bun-nar (bunlar), sabun-nar (sabunlar), ağaş-lar (ağaçlar), tav-lar (dağlar), tas-lar (taşlar), bike-ler (kadınlar), töbe-ler (tepeler)

 

2- İyelik Ekleri ve Çekimi:

 

I. Tekil Şahıs İyelik: m+

 

Aba+m, para+m, bacı+m, göz+um

 

II. Tekil Şahıs İyelik : n+

 

Bay+ın (beyin), baba+n, göz+un

 

III. Tekil Şahıs İyelik : (+ı, +u, +sı, +su)

 

Tokat+ı (sürgüsü), tıl+ı (dili), omuz+u, arka-sı, kuyu+su

 

I. Çoğul Şahıs İyelik : +mız, +muz

 

Haber+ımız, arba+mız, col+umuz (yolumuz)

 

II. Çoğul Şahıs İyelik : -nız, +nuz

 

Gız+ınız (kızınız), tıl+ınız (diliniz), col-unuz (yolunuz)

 

III. Çoğul Şahıs İyelik : +ları, +leri, +narı, +neri

 

Ağaş+ları (ağaçları), kılım+lerı (kilimleri), kazan+narı (kazanları)

 

III- HAL EKLERİ:

 

GENETİF (İlgi): +nın, +nun, +dın, +dun

Babası+nın, O+nun, özu+nun (kendisinin), kapı+dın (kapının), anam+dın (annemin), Erzurum+dun (Erzurumun)

 

AKUZİTİF (Yükleme): +nı, +nu,+ tı, +dı, +du

duvar+dı (duvar-ı), abam+dı (ablam-ı), üy+dü (ev-i), tokatı+nı, bu+nu, kenşek+tı (gelin-i), matur+du (motoru), arba+dı (arabayı), bikesi+nı (karısını)

 

DATİF (Yaklaşma): +ga, +ge

Bız+ge (biz-e), sa+ga (sa+na), basamak+ga (merdiven+e), babam+ga (babama), köy+ge (köye)

 

LOKOTİF (Bulunma): +da, +de

Kolun+da, col+da (yolda), toy+da (düğün+de)

 

ABLATİF (Ayrılma): +dan, +den

Arka+dan, kolun+dan, basın+dan, üy+den (evden)

 

İNSTRUMENTAL (Bağlama): +man, men, manan, +mınan, +ban, +ben

Zor+umuzunan (zor+la), motur+munan (motorla), arba+mınan (arabayla), kan+man (kanla), men+men (benimle), şamır+ıman (çamuruyla), Yakup+ban, tuz+ban (tuzla), senek+ben (dirgenle)

 

EŞİTLİK (Eguvatif): +ca, +ce, +cana, +cene, +da

Olası+ca, yavaş+ca, bol+ca, hızlı+cana (hızlıca), tez+cene (tezce, tezcek), akşam+da (akşamleyin), gece+de (geceleyin)

 

YÖN GÖSTERME (direktif): +ga, +ge, -gerge, -garga

ış+gerge (içeri), tıs+garga (dışarı), tömen+ge (aşağıya), yüksek+ge (yükseğe), ış+ge (içe)

 

IV- SORU:

 

ba, be, ma, me

Cıyek be? (yiyecek mi?), ablam ma? (ablam mı?), ükensın me? (büyük müsün?), çok ba? (yok mu?), Şeker’ge me (Şeker’e mi?), tanırsın ma? (tanır mısın?)

 

V- AİTLİK:

 

-kı, -ku

Menım kı (benim ki), cerde ki (yerdeki), Senın kı (Senin ki), üydekı (evdeki), Onun ku (Onun ki), coldaki (yoldaki), Bizim kı (Bizimki), Sızın kı (Sizinki), Onardın kı (Onlarınki)

 

B) FİİL ÇEKİMİ

 

A- ŞAHIS EKLERİYLE FİİL ÇEKİMİ

 

1. Zamir Menşeli Şahıs Ekleri: Şimdiki zaman, Geniş zaman, Gelecek zaman, öğrenilen geçmiş zamanın çekiminde kullanılır.

 

I. Tekil Şahıs:          kel-yatır-man (geliyorum),

bar-yatır-man (varıyorum)

II. Tekil Şahıs :        kel-yatır-sın (geliyorsun),

bar-yatır-sın (varıyorsun)

III. Tekil Şahıs: kel-yatır (geliyor),

bar-yatır (varıyor),

kel-e-dı (geliyor)

I. Çoğul Şahıs :        kel-yatır-mız (geliyoruz),

bar-yatır-mız (varıyoruz)

II. Çoğul Şahıs:        kel-yatır-sınız (geliyorsunuz),

bar-yatır-sınız (varıyorsunuz)

III. Çoğul Şahıs:       kel-yatır-lar (geliyorlar),

bar-yatır-lar (varıyorlar),

kel-e-dıler (geliyorlar)

 

2. İyelik Menşeli Şahıs Ekleri: Görülen geçmiş zaman ve şart çekimlerinde kullanılır.

 

I. Tekil Şahıs:          kel-dı-m (geldim),

bar-dı-m (vardım)

II. Tekil Şahıs :        kel-dı-n (geldin),

bar-dı-n (vardın)

III. Tekil Şahıs:        kel-dı (geldi),

bar-dı (vardı)

I. Çoğul Şahıs :        kel-dı-k (geldik),

bar-dı-k (vardık)

II. Çoğul Şahıs:        kel-dı-nız (geldiniz),

bar-dı-nız (vardınız)

III. Çoğul Şahıs:       kel-dı-ler (geldiler),

bar-dı-lar (vardılar)

 

B- ŞEKİL VE ZAMAN EKLERİYLE FİİL ÇEKİMİ

 

I- BASİT FİİL KİPLERİ

 

I- BİLDİRME (HABER):

 

a) Geniş Zaman:

 

Ekleri: -r, -ar, -er, -ır, -ur

 

Misalleri: yasa-r (yapar), tab-ar (bulur), tep-er, kır-ır (girir), tur-ur (kalkar)

 

Şahıslara göre çekimi:

 

I. Tekil Şahıs:          kelirmen (gelirim),

baslarman (başlarım)

II. Tekil Şahıs:         kelirsın (gelirsin),

baslarsın (başlarsın)

III. Tekil Şahıs:        kelir (gelir),

baslar (başlar)

I. Çoğul Şahıs:         kelirmız (geliriz),

baslarmız (başlarız)

II. Çoğul Şahıs:        kelirsınız (gelirsiniz),

baslarsınız (başlarsınız)

III. Çoğul Şahıs:       kelirler (gelirler),

baslarlar (başlarlar)

 

b) Görünen Geçmiş Zaman:

 

Ekleri: -tı, -dı, -du, -tu

 

Misalleri: kaş-dı (kaçtı), kal-dı (kaldı), tur-du (kalktı), kör-du (gördü), coytdu (kaybetti)

 

Şahıslara Göre Çekimi

 

I. Tekil Şahıs:          keldım (geldim),

basladım (başladım)

II. Tekil Şahıs:         keldın (geldin),

basladın (başladın)

III. Tekil Şahıs:        keldı (geldi),

basladı (başladı)

I. Çoğul Şahıs:         keldık (geldik),

basladık (başladık)

II. Çoğul Şahıs:        keldınız (geldiniz),

basladınız (başladınız)

III. Çoğul Şahıs:       keldiler (geldiler),

basladılar (başladılar)

 

c) Öğrenilen Geçmiş Zaman:

 

Ekleri: -gan, -gen, -kan, -ken, ve şahıs ekleriyle birlikte kullanılan “-p”

 

Misalleri: kaş-gan (kaçmış), köpür-gen (köpürmüş), tuvken (değilmiş), üyünde-ken (evindeymiş)

 

Şahıs Ekleriyle Çekimi:

 

I. Tekil Şahıs:          kelgenmen (gelmişim),

baslaganman (başlamışım)

II. Tekil Şahıs:         kelgensın (gelmişsın),

baslagansın (başlamışsın)

III. Tekil Şahıs:        kelgen (gelmiş),

baslagan (başlamış)

I. Çoğul Şahıs:         kelgenmız (gelmişiz),

baslaganmız (başlamışız)

II. Çoğul Şahıs:        kelgensınız (gelmişsiniz),

baslagansınız (başlamışsınız)

III. Çoğul Şahıs:       kelgenler (gelmişler),

baslaganlar (başlamışlar)

 

I. Tekil Şahıs:          kelıpben (gelmişim),

baslapban (başlamışım)

II. Tekil Şahıs:         kelipsın (gelmişsin),

baslapban (başlamışım)

III. Tekil Şahıs:        kelipdı (gelmiş),

baslaptı (başlamış)

I. Çoğul Şahıs:         kelipbız (gelmişiz),

baslapbız (başlamışız)

II. Çoğul Şahıs:        kelipsınız (gelmişsiniz),

baslapsınız (başlamışsınız)

III. Çoğul Şahıs:       kalıpdıler (gelmişler),

baslaptılar (başlamışlar)

 

d) Gelecek  zaman:

 

Ekeri: -yak, -yek

 

Misaller: bol-yak (olacak), mın-yek (binecek), aket-ı-yek (götürecek)

 

I. Tekil Şahıs:          keliyekben (geleceğim),

baslıyakban (başlayacağım)

II. Tekil Şahıs:         keliyeksin (geleceksin),

baslıyaksın (başlayacaksın)

III. Tekil Şahıs:        keliyek (gelecek),

baslıyak (başlayacak)

I. Çoğul Şahıs:         keliyekbız (geleceğiz),

baslıyakbız (başlayacağız)

II. Çoğul Şahıs:        keliyeksiniz (geleceksiniz),

baslıyaksınız (başlayacaksınız)

III. Çoğul Şahıs:       keliyekler (gelecekler),

baslıyaklar (başlayacaklar)

 

e) Şimdiki Zaman:

 

Ekleri: -yatır, -a, -e, (a)y, (e)y, -(u)y

 

Misalleri: al-yatır (alıyor), di-yatır (diyor), otur-a-man (oturuyorum), ket-e-sın (gidiyorsun)

-yatır: Tasviri fiillerde kullanılır. Geniş zamanda birleşmiş gibi bir durum arz eder. Zamir menşeli şahıs eklerinden önce gelir. Henüz yapılmamış yapılmak üzere olan fiiller için kullanılır.

 

Şahıslara göre çekimi:

 

I. Tekil Şahıs:          kelyatırman (geliyorum),

baslıyatırman (başlıyorum)

II. Tekil Şahıs:         ketiyatırsın (gidiyorsun),

baslıyatırsın (başlıyorsun)

III. Tekil Şahıs:        keliyatır (geliyor),

baslıyatır (başlıyor)

I. Çoğul Şahıs:         kelyatırmız (geliyoruz),

baslıyatırmız (başlıyoruz)

II. Çoğul Şahıs:        keliyatırsınız (geliyorsunuz),

baslıyatırsınız (başlıyorsunuz)

III. Çoğul Şahıs:       keliyatırlar (geliyorlar),

baslıyatırlar (başlıyorlar)

 

-a, -e, -(a)y, -(e)y : şahıs ekleriyle beraber kullanılır, tek III. şahıslarda kullanılan “-d” görülen geçmiş zaman eki değildir. Daha çok 3. şahıs zamiri “o” ya karşılar vaziyettedir (ayt-a-dı: O söylüyor).

 

-a, -e,  sessiz harfle biten kelimelerden sonra gelir. Bar-a-man (varıyorum), cur-e-men (yürüyorum) kelimelerinde olduğu gibi.

 

-y veya -(a)y, -(ey)  ise sesli harflerden sonra kullanılır. Dı-y-men (diyorum), kara-y-man (arıyorum), tanı-y-man (tanıyorum)

 

-a, -e, -y bu şekilde öncekinden farklılık şudur: İş yapılmaya başlanmış ve devam etmektedir.

 

Şahıslara Göre Çekimi:

 

I. Tekil Şahıs:        kelemen (geliyorum)

                          baslayman (başlıyorum)

II. Tekil Şahıs:       kelesın (geliyorsun)

                          baslaysın (başlıyorsun)

III. Tekil Şahıs:      keledı (geliyor)

                          baslaydı (başlıyor)

I. Çoğul Şahıs:       kelemız (geliyoruz)

                          baslaymız (başlıyoruz)

II. Çoğul Şahıs:      kelesınız (geliyorsunuz)

                          baslaysınız (başlıyorsunuz)

III. Çoğul Şahıs:     keledıler (geliyorlar)

                          baslaydılar (başlıyorlar)

 

2- DİLEK (TASARLAMA):

 

a) EMİR:

 

II. Tekil Şahıs:       kel (gel),

                          basla (başla)

III. Tekil Şahıs:      kelsin (gelsin),

                          baslasın (başlasın)

II. Çoğul Şahıs:      kelnız (gelin),

                          balsanız (başlayın)

III. Çoğul Şahıs:     kelsınler (gelsinler),

                          baslasınlar (başlasınlar)

 

b) ŞART:

 

I. Tekil Şahıs:        kelsem (gelsem),

                          baslasam (başlasam)

II. Tekil Şahıs:       kelsen (gelsen),

                          baslasan (başlasan)

III. Tekil Şahıs:      kelse (gelse),

                          baslasa (başlasa)

I. Çoğul Şahıs:       kelsek (gelsek),

                          baslasak (başlasak)

II. Çoğul Şahıs:      kelsenız (gelseniz),

                          baslasanız (başlasanız)

III. Çoğul Şahıs:     kelseler (gelseler),

                          baslasalar (başlasalar)

 

c) İSTEK:

 

I. Çoğul Şahıs:       keleyim (geleyim),

                          baslayım (başlayım)

 

d) GEREKLİLİK:      Gereklilik eki yoktur. Yerine “kerek” (gerek) kullanılır.

 

I. Tekil Şahıs:        kelmem kerek (gelmeliyim),

                          baslamam kerek (başlamalıyım)

II. Tekil Şahıs:       kelmen kerek (gelmelisin),

                          baslaman kerek (başlamalısın)

III. Tekil Şahıs:      kelmesı kerek (gelmeli),

                          baslaması kerek (başlamalı)

I. Çoğul Şahıs:       kelmemız kerek (gelmeliyiz),

                          baslamamız kerek (başlamalıyız)

II. Çoğul Şahıs:      kelmenız kerek (gelmelisiniz),

                          baslamanız kerek (başlamalısınız)

III. Çoğul Şahıs:     kelmeleri kerek (gelmeliler),

                          baslamaları kerek (başlamalılar)

 

II. BİRLEŞİK FİİL KİPLERİ

 

1- HİKAYE:

 

a) Görünen geçmiş zaman:

 

Ör: ketıbıdım (gittiydim), cebıdım (yediydim)

 

Eki: -pıdı, ıpıdı

 

I. Tekil Şahıs:        kelıpıdım (geldiydim),

                          baslapıdım (başladıydım)

I. Tekil Şahıs:        kelıpıdın (geldiydin),

                          baslapıdın (başladıydın)

I. Tekil Şahıs:        kelıpıdı (geldiydi),

                          baslaptı (başladıydı)

I. Çoğul Şahıs:       kelıpıdık (geldiydik),

                          baslapıdık (başladıydık)

II. Çoğul Şahıs:      kelıpıdınız (geldiydiniz),

                          baslapıdınız (başladıydınız)

III. Çoğul Şahıs:     kelıpıdıler (geldiydiler),

                          baslapıdılar (başladıydılar)

 

b) Öğrenilen Geçmiş Zaman: Görülen geçmiş zamanla aynıdır.

 

c) Şimdiki Zaman:

Misaller: cüredandım (yürüyordum), baradandım (varıyordum)

 

Eki: -edandı

 

I. Tekil Şahıs:        keledandım (geliyordum)

                          baslaydandım (başlıyordum)

II. Tekil Şahıs:       keledandın (geliyordun)

                          baslaydandın (başlıyordun)

III. Tekil Şahıs:      keledandı (geliyordu)

                          baslaydandı (başlıyordu)

I. Çoğul Şahıs:       keledandık (geliyorduk)

                          baslaydandık (başlıyorduk)

II. Çoğul Şahıs:      keledandınız (geliyordunuz)

                          baslaydandınız (başlıyordunuz)

III. Çoğul Şahıs:     keledandılar (geliyorlardı)

                          baslaydandılar (başlıyorlardı)

 

Şimdiki zaman hikayesinde “dan” kullanılır.

 

Ket-e-dan-dı-m (geliyordum)

 

d) Gelecek Zaman:

 

Misalleri: aşıyaktım (açacaktım) , cıberiyektım (gönderecektim)

Eki: -yekdı

 

I. Tekil Şahıs:        keliyekdım (gelecekdim),

                          baslıyakdım (başlayacakdım)

II. Tekil Şahıs:       keliyekdın (gelecekdin),

                          baslıyakdın (başlayacakdın)

III. Tekil Şahıs:      keliyekdı (gelecekdi),

                          baslıyakdı (başlıyacakdı)

I. Çoğul Şahıs:       keliyekdık (gelecekdik),

                          baslıyakdık (başlıyacakdık)

II. Çoğul Şahıs:      kelıyekdınız (gelecekdiniz),

                          baslıyakdınız (başlıyacakdınız)

III. Çoğul Şahıs:     keliyekdıler (gelecekdiler),

                          baslıyakdılar (başlıyacaktılar)

 

e) Geniş Zaman:

 

Misalleri: akelırdın (getirirdin), bolurdun (olurdun)

Eki: -ırdı, -rdı

 

I. Tekil Şahıs:        kelırdım (gelirdim)

                          baslardım (başlardım)

II. Tekil Şahıs:       kelirdın (gelirdin)

                          baslardın (başlardın)

III. Tekil Şahıs:      kelirdı (gelirdi)

                          baslardı (başlardı)

I. Çoğul Şahıs:       kelirdık (gelirdik)

                          baslardık (başlardık)

II. Çoğul Şahıs:      kelirdınız (gelirdiniz)

                          baslardınız (başlardınız)

III. Çoğul Şahıs:     kelirdıler (gelirdilerdi)

                          baslardılar (başlardılar)

 

1.     Dilek Şart :

 

I. Tekil Şahıs:        kelgen bolsaydım (gelseydim)

                          baslagan bolsaydım (başlasaydım)

II. Tekil Şahıs:       kelgen bolsaydın(gelseydin)

                          baslagan bolsaydın (başlasaydın)

III. Tekil Şahıs:      kelgen bolsaydı (gelseydi)

                          baslagan bolsaydı (başlasaydı)

I. Çoğul Şahıs:       kelgen bolsaydık (gelseydik)

                          baslagan bolsaydık (başlasaydık)

II. Çoğul Şahıs:      kelgen bolsaydınız (gelseydiniz)

                          baslagan bolsaydınız (başlasaydınız)

III. Çoğul Şahıs:     kelgen bolsaydı (gelseydi)

                          baslagan bolsaydı (başlasaydı)

 

Dilek-şart eki: -gen bolsaydı

“bol-“ yardımcı fiili ve öğrenilen geçmiş zaman eki ”gan-gen” söylenerek yapılır; kel-gen-bol-say-dı-nı-z (gelmiş olsaydınız) (gelseydiniz)

 

Misaller: aytgan bolsaydım (söyleseydim), bergen bolsaydım (verseydim), oturgan bolsaydım (otursaydım)

 

g- istek:

Misaller: beklegeydi (bekleyeydi), mıngeydin (bineydin)

 

Eki: -geydi

 

I. Tekil Şahıs:        kelgeydım (geleydim)

                          baslagaydım (başlayaydım)

II. Tekil Şahıs:       kelgeydın (geleydin)

                          baslagaydın (başlayaydın)

III. Tekil Şahıs:      kelseydi (gelseydi)

                          baslagaydı (başlasaydı)

I. Çoğul Şahıs:       kelgeydik (geleydik)

                          baslagaydık (başlasaydık)

II. Çoğul Şahıs:      kelgeydınız (geleydiniz)

                          baslagaydınız (başlayaydınız)

III. Çoğul Şahıs:     kelgeydıler (geleydiler)

                          baslagaydılar (başlayaydılar)

 

h- Gereklilik:

 

Misaller: turman kerekdı (kalmalıydın), cemen kerekdı (yemeliydin), vurması kerekdı (vurmalıydı)

 

I. Tekil Şahıs:        kelmem kerekdı (gelmeliydim)

II. Tekil Şahıs:       kelmen kerekdı (gelmeliydin)

III. Tekil Şahıs:      kelmesi kerekdı (gelmeliydi)

I. Çoğul Şahıs:       kelmemız kerekdı (gelmeliydik)

II. Çoğul Şahıs:      kelmenız kerekdı (gelmeliydiniz)

III. Çoğul Şahıs:     kelmeleri kerekdı (gelmeliydiler)

 

2. RİVAYET

 

a- Öğrenilen geçmiş zaman:

 

Eki: -pdiken, -geniken

 

I. Tekil Şahıs:        kelipdikenmen (gelmişim)

                          baslapdıkemen (başlamışım)

                          kelgenıkemen (gelmişim)

                          baslagenıkemen (başlamışım)

II. Tekil Şahıs:       kelipdıkesin (gelmişsin)

                          baslapdıkesin (başlamışsın)

                          kelgenıkesin (gelmişsin)

                          baslaganıkesin (başlamışsın)

III. Tekil Şahıs:      kelipdıken (gelmişmiş)

                          baslapdıken (başlamışmış)

                          kelgeniken (gelmişmiş)

                          baslaganıken (başlamışmış)

I. Çoğul Şahıs:       kelipdikemiz (gelmişiz)

                          baslapdıkemiz (başlamışız)

                          kelgenıkemız (gelmişiz)

                          baslaganıkemiz (başlamışız)

II. Çoğul Şahıs:      kelipdıkesinız (gelmişsiniz)

                          baslapdıkesiniz (başlamışsınız)

                          kelgenıkesinız (gelmişsiniz)

                          baslaganekesinız (başlamışsınız)

III. Çoğul Şahıs:     kelipdikenler (gelmişler)

                          baslapdıkenler (başlamışlar)

                          kelgenıkenler (gelmişler)

                          baslaganıkenler (başlamışlar)

 

Misaller: akelipdıken (getirmişmiş), korkganeken (korkmuşmuş)

 

b- Şimdiki Zaman:

Misaller: kıyediken (giyiyormuş), etkeniken (ediyormuş)

Eki: -edıken

 

I. Tekil Şahıs:        keledikemen (geliyormuşum)

                          baslaydıkemen (başlıyormuşum)

II. Tekil Şahıs:       keledikesin (geliyormuşsun)

                          baslaydıkesin (başlıyormuşsun)

III. Tekil Şahıs:      kelediken (geliyormuş)

                          baslaydıken (başlıyormuş)

I. Çoğul Şahıs:       keledıkemız (geliyormuşuz)

                          baslaydıkemız (başlıyormuşuz)

II. Çoğul Şahıs:      keledikesiniz (geliyormuşsunuz)

                          baslaydıkesiniz (başlıyormuşsunuz)

III. Çoğul Şahıs:     keledikenler (geliyormuşlar)

                          baslaydıkenler (başlıyormuşlar)

 

Şimdiki zamanın rivayetinde “dı” kullanılır.

Kel-e-dı-ken-mız (Gel-(i)yor-muş-uz)

 

c- Gelecek Zaman:

Misaller: batıryaken (batıracakmış), alyaken (alacakmış)

Eki: -yeken, -yaken

 

I. Tekil Şahıs:        kelyekenmen (gelecekmişim)

                          baslıyakemen (başlayacakmışım)

II. Tekil Şahıs:       keliyekesin (gelecekmişsin)

                          baslıyakesin (başlayacakmışsın)

III. Tekil Şahıs:      kelyeken (gelecekmiş)

                          baslıyakemen (başlayacakmışız)

I. Çoğul Şahıs:       kelyekemız (gelecekmişiz)

                          baslıyakemız (başlayacakmışız)

II. Çoğul Şahıs:      kelıyekesinız (gelecekmişiz)

                          baslıyakesiniz (başlayacakmışsınız)

III. Çoğul Şahıs:     kelyekenler (gelecekmişler)

                          baslıyakenler (başlayacakmışlar)

 

d- Geniş Zaman: Geniş zamanın rivayeti yoktur.

Misaller: barganbosa (varsaymış)

 

e- Dilek Şart: Sorganbosa (sorsaymış)

Eki: -genbolsa

 

I. Tekil Şahıs:        kelgenbolsam (gelseymişim)

                          baslaganbolsam (başlasaymısım)

II. Tekil Şahıs:       kelgenbolsan (gelseymişsin)

                          baslaganbolsan (başlasaymışsın)

III. Tekil Şahıs:      kelgenbolsa (gelseymiş)

                          baslaganbolsa (başlasaymış)

I. Çoğul Şahıs:       kelgenbolsak (gelseymişiz)

                          baslaganbolsak (başlasaymışız)

II. Çoğul Şahıs:      kelgenbolsanız (gelseymişsiniz)

                          baslaganbolsanız (başlasaymışsınız)

III. Çoğul Şahıs:     kelgenbolsalar (gelseymişler)

                          baslaganbolsalar (başlasaymışlar)

 

f- Gereklilik:

 

I. Tekil Şahıs:        kelmem kerekken (gelmeliymişim)

                          baslamam kerekken            

II. Tekil Şahıs:       kelmen kerekken (gelmeliymişsin)

                          baslaman kerekken

III. Tekil Şahıs:      kelmesi kerekken (gemeliymiş)

                          baslaması kerekken

I. Çoğul Şahıs:       kelmemız kerekken (gelmeliymişiz)

                          baslamamız kerekken

II. Çoğul Şahıs:      kelmenız kerekken (gelmeliymişsiniz)

                          baslamanız kerekken

III. Çoğul Şahıs:     kelmeleri kerekken (gelmeliymişler)

                          baslamaları kerekken

 

Misaller: cürmen kerekken (yürümeliymişsin), bermem kerekken (vermeliymişim)

 

3. ŞART

 

Şart eki geniş zamanın dışında diğer zamanlarla birleşken “ol-“ yardımcı fiiliyle beraber kullanılır. “bolsa” veya “bosa” bo(l)sa “l” düşer.

 

a- Ögrenilen Geçmiş Zaman:

Eki: -gen bolsa

 

I. Tekil Şahıs:        kelgen bolsam (gelmişsem)

                          baslagan bosam (başlamışsam)

II. Tekil Şahıs:       kelgen bolsan (gelmişsen)

                          baslagan bolsan (başlamışsam)

III. Tekil Şahıs:      kelgen bolsa (gelmişse)

                          baslagan bolsa (başlamışsa)

I. Çoğul Şahıs:       kelgen bolsak (gelmişsek)

                          baslagan bolsak (başlamışsak)

II. Çoğul Şahıs:      kelgen bolsanız (gelmişseniz)

                          baslagan bolsanız (başlamışsanız)

III. Çoğul Şahıs:     kelgenbolasalar (gelmişseler)

                          baslagan bolsalar (başlarsalar)

 

Misal: üylengen bolsan (evlenmişsen), aytgan bolsan (söylemişsen)

 

b- Şimdiki Zaman:

 

I. Tekil Şahıs:        keledan bosam (geliyorsam)

                          baslaydan bolsam (başlıyorsam)      

II. Tekil Şahıs:       keledan bosan (geliyorsan)

                          baslaydan bosan (başlıyorsan)

III. Tekil Şahıs:      keledan bosa (geliyorsa)

                          baslaydan bosa (başlıyorsa)

I. Çoğul Şahıs:       keledan bosak (geliyorsak)

                          baslaydan bosak (başlıyorsa)

II. Çoğul Şahıs:      keledan bosanız (geliyorsanız)

                          baslaydan bosanız (başlıyorsanız)

III. Çoğul Şahıs:     keledan bosalar (geliyorlarsa)

                          baslaydan bosalar (başlıyorlarsa)

 

Şimdiki Zamanın şartı çekilirken “dan” kullanılır.

 

Kel-e-dan-bosam (Gel-i-yor-sam)

 

c- Gelecek Zaman:

 

Eki: -yek bosa, -yak bosa

 

I. Tekil Şahıs:        kelyek bosam (geleceksem)

                          baslayak bosam (başlayacaksam)

II. Tekil Şahıs:       kelyek bosan (geleceksen)

                          baslayak bosan (başlayacaksan)

III. Tekil Şahıs:      kelyek bosa (gelecekse)

                          baslayak bosa (başlayacaksa)

I. Çoğul Şahıs:       kelyek bosak (geleceksek)

                          baslayak bosak (başlayacaksak)

II. Çoğul Şahıs:      kelyek bosanız (gelecekseniz)

                          baslayak bosanız (başlayacaksanız)

III. Çoğul Şahıs:     kelyek bosalar (geleceklerse)

                          baslayak bosalar (başlayacaklarsa)

 

Misaller: mınyek bosam (bineceksem), köryek bosam (göreceksem)

 

d- Geniş Zaman:

Eki: -rse

 

I. Tekil Şahıs:        kelirsem (gelirsem)             

                          baslarsam (başlarsam)

II. Tekil Şahıs:       kelırsen (gelirsen)

                          baslarsan (başlarsan)

III. Tekil Şahıs:      kelirse (gelirse)

                          baslarsa (başlarsa)

I. Çoğul Şahıs:       kelirsek (gelirsek)

                          basalrsak (başlarsak)

II. Çoğul Şahıs:      kelirseniz (gelirseniz)

                          baslarsanız (başlarsanız)

III. Çoğul Şahıs:     kelirseler (gelirseler)

                          baslarsalar (başlarsalar)

 

Misaller: turursa (kalkarsa), körürse (görürse), uğraşırsa

 

e- Gereklilik:

Eki: -kerek bosa

 

I. Tekil Şahıs:        kelmem kerek bosa (gelmeliysem)

                          baslamam kerek bosa

II. Tekil Şahıs:       kelmen kerek bosa (gelmeliysen)

                          baslaman kerek bosa

III. Tekil Şahıs:      kelmesi kerek bosa (gelmeliyse)

                          baslaması kerek bosa

I. Çoğul Şahıs:       kelmemız kerek bosa (gelmeliysek)

                          baslamamız kerek bosa

II. Çoğul Şahıs:      kelmenız kerek bosa (gelmeliyseniz)

                          baslamanız kerek bosa

III. Çoğul Şahıs:     kelmeleri kerek bosa (gelmelilerse)

                          baslamaları kerek bosa

 

Misal: aytbası kerek bosa (söylemeliyse), kaytbası gerek bosa (dönmeliyse), sormam kerek bosa (sormalıysam)

 

EK FİİL  “İ”:

 

Bütün isim ve fiil şekillerinin sonuna gelerek onlardan birleşik fiiller yaptığı için “ana yardımcı fiil” ,isimleri isimleri fiilleştirdiği için de “ek fiil” dediğimiz “i” fiilinin tek başına kök olarak kesin ve belirli bir manası yoktur.

 

i- fiilinin dört çekim şekli, dört kipi vardır:

 

1) Şimdiki Zaman (Geniş Zaman)

 

I. Tekil Şahıs:        yorgunman (yorgunum)

                          üydemen (evdeyim)

II. Tekil Şahıs:       yorgunsun (yorgunsun)

                          üydesin (evdesin)

III. Tekil Şahıs:      yorgundur (yorgundur)

                          üydedir (evdedir)

I. Çoğul Şahıs:       yorgunmuz (yorgunuz)

                          üydemiz (evdeyiz)

II. Çoğul Şahıs:      yorgunsunuz (yorgunsunuz)

                          üydesiniz (evdesiniz)

III. Çoğul Şahıs:     yorgundurlar (yorgundurlar)

                          üydedırler (evdedirler)

 

2) Görünen Geçmiş Zaman (Hikaye)

 

I. Tekil Şahıs:        yorgun (e)dım (yorgun idim)

                          üyde (e)dim (evdeydim)

II. Tekil Şahıs:       yorgun (e)dın (yorgun idin)

                          üydedin (evdeydin)

III. Tekil Şahıs:      yorgundu (yorgun idi)

                          üydedı (evdeydi)

I. Çoğul Şahıs:       yorgunduk (yorgun idik)

                          üydedik (evdeydik)

II. Çoğul Şahıs:      yorgundunuz (yorgun idiniz)

                          üydediniz (evdeydiniz)

III. Çoğul Şahıs:     yorgundular (yorgun idiler)

                          üydediler (evdeydiler)

 

3- Öğrenilen Geçmiş Zaman (Rivayet)

 

I. Tekil Şahıs:        yorgunukemen (yorgun imişim)

                          üydekenmen (evdeymişim)

II. Tekil Şahıs:       yorgunkesin (yorgunmuşsun)

                          üydekesin (evdeymişsin)

III. Tekil Şahıs:      yorgunken (yorgunmuş)

                          üydeken (evdeymiş)

I. Çoğul Şahıs:       yorgunekemız (yorgunmuşuz)

                          üydekemız (evdeymişiz)

II. Çoğul Şahıs:      yorgunekesinız (yorgunmuşsunuz)

                          üydekesinız (evdeymişsiniz)

III. Çoğul Şahıs:     yorgunkenler (yorgunmuşlar)

                          üydekenler (evdeymişler)

 

4- Şart:

 

I. Tekil Şahıs:        yorgun bosam (yorgun isem)

                          üyde bosam (evdeysem)

II. Tekil Şahıs:       yorgun bosan (yorgun isen)

                          üyde bosan (evdeysen)

III. Tekil Şahıs:      yorgun bosa (yorgun ise)

                          üyde bosa (evde ise)

I. Çoğul Şahıs:       yorgun bosak (yorgun isek)

                          üyde bosak (evde isek)

II. Çoğul Şahıs:      yorgun bosanız (yorgun iseniz)

                          üyde bosanız (evde iseniz)

III. Çoğul Şahıs:     yorgun bosalar (yorgun iseler)

                          üyde bosalar (evde iseler)

 

EK FİİLİN MENFİSİ

 

Ek fiilin menfisi Türkiye Türkçesinde olduğu gibi Tatarcada da “değil” menfi edatından faydalanarak yapılır. “değil” yani tuv edatı isim fiilinin takıldığı ismin sonuna getirilir. Edattan sonra isim fiilin müsbet şekilleri ilave edilir.

Yorgun-tuv-dur (yorgun değildir)

Üyde-tuv-man (evde değilim) gibi.

 

İSİM FİİLLER (MASATARLAR)

 

Zaman ve şahısla ilgili olmadan eyleme konu olan kelimelere ad-fiil denir. Tatarcada bunlar;

-mak, -mek             cür-mek (yürümek), tur-mak (kalkmak)

-ma, -me                ber-me (verme), tokda-ma- (durma)

 

SIFAT FİİLLER (PARTİSİPLER)

 

Bunlar, nesnelerin hareket vasıflarını karşılayan fiil şekilleridir.

 

a) -gan, -gen          kurtar-gan (kurtaran),

kel-gen (gel-en),

kurtaramagan (kurtaramayan),

kemle-gen (gelme-yen),

can-gan (kömur) (yanmış kömür),

suvsa-gan (adam) susamış

 

b) -yak, -yek (-acak, -ecek)

                            cat-yak (cer) yat-acak yer

kel-yek (sene) gelecek sene

 

c) -ası, -esı            geber-esı, otur-ası, (canı) şık (çık)-ası (ca)

 

ZARF FİİLLER (GERİNDİUMLAR)

 

Gerindiumlar  hareket hali ifade eden fiil şekilleridir.

 

a) -a, -e, -(a)y, -(e)y

 

cuvur-a cuvur-a (koş-a koş-a),

tokda-y tokda-y (dur-a dur-a),

oynay-y oyna-y (oyna-y-a oyna-y-a)

Kul-e kul-e (gül-e gül-e)

 

b) -a Türkiye Türkçesindeki –ı, -i, -ü, -u eklerini karşılayan bu ek Türkiye Türkçesindeki olduğu gibi yalnız birleşik fiillerde görülmektedir. Al-a-vuy (al-ı-ver), tart-a-vuy (çeki-ver)

 

c) -p, -ıp, -up

al-ıp, tokda-p (dur-up), tıkırda-p (tırırda-y-ıp), otur-up, öl-üp, basla-p (başlayıp)

 

d) -ganda, -gende

tıkırda-ganda (tıkırda-y-ınca), kel-gende (gelince), ber-gende (ver-ince), yasa-ganda (yap-ınca)

 

e) -gali, -geli

otur-galı (otur-alı), kel-geli (geleli), al-galı (alalı), kör-geli (gör-eli)

 

f) -madan, -meden, -badan, -beden

kel-meden (gelmeden), tokda-madan (durmadan), cat-badan (yatmadan), ket-meden (gitmeden)

 

g) –ganın, -genin

basla-ganın (baş-la-yış-ın), oturganın (oturuşun), kel-genın (gelişin)

 

k) –ken: i- filinin gerindium ekidir.

-kene: Bala-ken (çocuk-ken), üyde-ken (evde-yken)

 

SIFATLAR

 

Sıfatlar, vasıf ve belirtme isimleridir, bir nesneyi belirtme ve vasıflandırma ve belirtme sıfatları olmak üzere ikiye ayrılırlar.

 

Tatarcada kullanılan sıfatlar:

 

1- Vasıflandırma (niteleme) sıfatları: Nesnelerin vasıflarını bildiren sıfatlardır.

 

a) Karşılaştırma sıfatları:

 

ta (köp) daha çok, en (üken) en büyük, köp auv (gız) çok iyi kız

 

b) Berkitme sıfatları:

 

gosgoca (adam), sıpsıcak (üy) ev, tertemız (gız), depderin (kuyu), gepgenış (elbıse)

 

c) Küçültme sıfatları:

 

kışkenekey (bala) küçücük çocuk, taptar (col) daracık yol, ipince (duvar) (incecik duvar), kıpkıska (etek) (kısacık etek), azzanakay (bulgur) (azıcık bulgur)

 

2- BELİRTME SIFATLARI:

 

Belirtme sıfatları  nesneleri belirten sıfatlardır. Dört çeşit belirtme sıfatı vardır.

 

a) İşaret sıfatları:

 

Nav (bu):      nav kalem (bu kalem), nav bala (bu çocuk)

Anav (şu):     anav adam (şu adam), anav bala (şu çocuk)

O:                O cer (O yer), O köy

 

b) Sayı sıfatları:

 

1- Asıl sayı sıfatları:

 

Bır (elma), otuz (sene), on (lira), ekı (kozu) (iki kuzu)

 

2- Sıra sayı sıfatları:

 

bırıncı (sınıf), beşıncı (gız) (beşinci kız), altıncı (oda)

 

3- Üleştirme sayı sıfatları:

 

Ekişer (elma) (ikişer elma), kırkar (yıl)

 

4- Kesir sayı sıfatları:

 

Binde bır (ihtimal), onda bır (şans)

 

5- Topluluk sayı sıfatları:

 

Egız (ballar) ikiz çocuklar

 

c) Soru Sıfatları:

 

Kaş (kaç):              Kaş kısı (kaç kişi), kaş turlu (kaç türlü)

Kaysı (hangi): kaysı bala (hangi çocuk), kaysı gun (hangi gün)

Kay (ne):                Kay zaman (ne zaman),

kaydıy cer (nasıl yer), kaydıy kördün (nasıl gördün)

 

d) Belirsizlik sıfatları:

 

bır akşam, tum collar (bütün yollar), baska zaman (başka zaman),

bazı ballar (bazı çocuklar), her sene, kımı zaman, köp tav (çok dağ),

heş kımse (hiç kimse), falan (adam), az (para)

 

ZARFLAR

 

Zarflar zaman, yer, hal ve miktar isimleridir. Kelime gruplarında sıfatın, fiilin veya başka bir zarfın manasını değiştiren isimlere zarf denir.

 

  1. Yer Zarfları :

 

Tömenge (aşağıya), erten (yarın), şımdı (şimdi), kunduz (gündüz), ertelerken (az önce), akşam, cazda (yarın), kısda (kışın), akşamda (akşamleyin)

 

  1. Hal Zarfları :

 

aruv şalış (iyi çalış), yavaş ket (yavaş git), caman bekle (kötü bekle)

 

  1. Miktar Zarfları :

 

En aruv adam (en iyi adam), köp çalış (çok çalış), azanakay ber (azıcık ver), bıraz kul (biraz gül)

 

EDATLAR

 

Yalnız kullanıldıkları zaman manaları olmayan, sadece gramer vazifeleri bulunan kelimelerdir.

 

Üç çeşit edat vardır;

 

  1. Ünlem edatları :

 

Bunlar, ruh hallerini (keder, sevinç, heyecan gibi), tabiat seslerini seslenmeleri,  tastik, red, sorma, gösterme gibi beyan şekillerini ifade eden edatlardır. Bunlar beşe ayrılır.

 

  1. Ünlemler :

 

ah, vah, tüh, of, hopba, haydı, abav, bav

 

  1. Seslenme edatları:

 

lan, ulan, yev, gız, yav, ev, yöv, ey, gardaş, gurban, bacı

 

  1. Sorma edatları:

 

kana (hani), aceba, neşun (niçin)

 

  1. Gösterme edatları

 

ene (işte), mıne (işte)

 

  1. Cevap edatları:

 

He, ıhı, cok (yok), tabıy, olur

 

  1. Balgama Edatları:

 

Cümleleri, kelime guruplarını, kelimeleri şekil ve mana bakımından birbirine bağlayan, onlar arasında irtibat kuran edatlardır.

 

  1. Sıralama Edatları :

 

-man, -men, -mınan, -mınen, -ben, -ban

sen men men (sen ve ben), Hasanman Hüseyin (Hasanla Hüseyin), Onıman men (Onunla ben), Yakubban Yusup (Yakup la Yusuf)

 

Denkleştirme Edatları :

 

Ya, yahut, yatut da

 

  1. Karşılaştırma edatları :

 

Ya, hem, hemı de

Ya kelirmen ya kelmem (ya gelirim ya gelmem)

Hem körurmen hem kormem (hem görürüm hem görmem)

 

  1. Sona gelen edatlar (kuvvetlendirme) :

 

Bunlar dil birliklerinin, kelimelerin, kelime guruplarının, cümlelerin sonuna gelerek onları bağlayan edatlardır.

 

Bıle          O bıle keldı (O dahi geldi)

Da, de     Hasan da keldı. İbrahim de keldi. O da aruv (O da iyi)

            kel kı keteyık (gel ki gidelim)

Bıle          bala bıle etbez (çocuk bile yapmaz)

Tuv         onday tuv bunday (öyle değil böyle)

Ya           kelmedı ya gene de boldu (gelmedi ya yine de oldu)

 

  1. Cümle başı edatları :

 

Bunlar işletme eki  vazifesi gören edatlardır.

Gadar, day (gibi), göre, önceden, baska, sıra, ara, işgerge, tısgarga

 

ZAMİRLER

 

Zamirler nesneleri temsil veya işaret suretiyle karşılayan kelimelerdir, bunlar ismin yerini tutar.

 

  1. ŞAHIS ZAMİRLERİ :

 

Yalın :      men             sen              o                 bız               sız               onlar

İlgi :        menım           senın            onun            bızım            sızın             onarın

Yükleme : menı             senı              onu              bızı               sızdı             onardı

Yaklaşma: mağa            sağa             oga              bızge            sızge            onarga

Ayrılma :  menden         senden         ondan           bızden          sızden           onlardan

 

  1. İŞARET ZAMİRLERİ :

 

Bunlar işaret etmek, göstermek suretiyle nesneleri karşılayan kelimelerdir.

Tatarcada bulunanlar : nav (bu), anav (şu), o, navlar (bunlar), anavlar (şunlar), onar (onlar)

 

ÇEKİMLERİ

 

Yalın        : nav,           anav,           o,                navlar,          anavlar,        onar

İlgi          : navdın,       anavdın,        onun,           navlardın,      anavlardın,    onardın

Yükleme   : navdı,         anavdı,         onu,             navlardı,        anavlardı,      onardı

Yaklaşma  : navga,        anavga,        oga,             navlarga,       anavlarga,     onnarga

Bulunma   : navda,        anavda,        onda,           navlarda,       anavlarda,     onarda

Ayrılma     : navdan,      anavdan,       ondan,          navlerdan,     anavlardan,   onardan

 

  1. SORU ZAMİRLERİ :

 

Bunlar, nesneleri soru şeklinde karşılarlar ve onların yerine kullanırlar.

 

Ne? :                İnsan dışındaki varlıklar için kullanılır.

                       nem?, nen?, nesi?, nemız?, nenız?, neler?

(neyim?), neyin? (neyi?), (neyimiz?),

(neyiniz?), (neleri?)

 

Kım? (kim?) :      insanlar için kullanılır.

Kımı? (kimi?), kımısı? ( kimisi?),

kımımız? (kimimiz?), kımınız? (kiminiz?),

kımılerı? (kimileri?), Net? (ne et?) (ne edeyim?),

netesın? (ne yapıyorsun?), neşun? (ne için?),

nemen? (ne ile?), nadar? (ne kadar?),

kayerge? (nereye?), kayer? (neresi?),

kaysını? (hangisini?)

 

  1. BELİRSİZLİK ZAMİRLERİ :

 

Bunlar nesneleri belirsiz bir şekilde temsil eden zamirlerdir.

Kimse (kımse), bırövü (biri), bazısı, baskası (başkası), heş birövmüz (hiç birimiz), önceki, sonakı (sonraki), tumu (tümü)

 

A

 

Aba                  abla, teyze

Abıy                  abi

Acır                  Hacer

Aka                   ağa, dede, baba

Akel                  getir

Aket                 götür

Akıl kocalar         (kabile ismi (akıl hocalar))

Akır                   ahır

Akırn akırn yavaş yavaş

Akıs akıs            ters durma düşünme

Aksam               akşam

Ana                  anne

Anaday              şöyle

Anav                 şu

Anavdın             şunun

Anavcı               gözcü

Anayak              öbür taraf

Arba                 araba

Abradı cek          arabayı koş

Arba mıner         düğünde gelinin arabasına

binenlere verilen hediye

Aruv                 iyi

                   

Aşe                   öyleyse

Aşuvlan             üzül

Ata                   dede (yaygın olarak çocuğun

babasından büyük kimselere karşı

kullandığı hitap şekli)

Atarba               at arabası

Avelden             önceden

Aveli                 önce

Avlu                  bahçe

Avur                 hastalan

Avuş                 avuç

Avuz                 ağız

Ayt                            söyle

Ayye                 nine (yaygın olarak anneden büyükler

için kullanılan hitab)

 

B

 

Bakıl                  nisbet

Bakır                 bağır

Bala                  çocuk

Bar                   var

Barmakday         parmak kadar (çocuk)

Bas                   baş

Bavursak            yemek ismi, yağlı bir yemek

Bay                   1. zengin, 2. koca

Bayla                bağla

Bek                   pek (niteleme sıfatı)

Bessık               beşik

Bet                            1. yüz, 2. taraf

Betten               taraftan

Bıl                     bil

Bılay                 böyle

Bıltır                  geçen sene

Bırövnuzge         Birinize

Bırövü               birisi

Bıytıp                böyle edip

Bız                    boz

Bızıl                   bozul

Bike                  kadın

Bol                    ol

Bolyak               olacak

Bos                   boş

Bosa                 olsa

Börü                  kurt

Burgun              öbur gün

 

C

 

Cak                   yak, sür

Cakın                yakın

Cala                  yala

Calgız                yalnız

Caman               kötü

Can                  yan

Canasam            yanım

Canın                yanın

Cap                  ört

Cartı                 yarım

Cas                   yaş, genç

Casıga               yatsıya, yatsı namazına

Caslı                 yaşlı

Castık               yastık

Cavluk               yağlık, başörtüsü

Cayma               yayma, yufka

Ce                    ye

Cekat                ceket

Cenge               yenge

Cer                            yer

Cıber                 gönder

Cığıl                  yıkıl

Cımısak              yumuşak

Cıp                   ip

Cır                    ır, türkü

Cıyek be?           yiyecek mi?

Cıydıken             yiyormuş

Cogar bet          yukarı taraf

Col                   yol

Cok                   yok

Cür                   yürü

Curuk                yol

Curut                yürüt

Cuv                  yu, yıka

Cuvur                koş

Cuzum               üzüm

 

D

 

Day                  gibi

Dave                 deve

Dep                  deyip

Depa                 defa

Dıydı                 diyor

Dop dombura      top tombul (ikilem)

Dönuş               döndü

 

E

 

Egız                  ikiz

Ekbe                 heybe

Ekenmen            imişim

Ekevmuz            ikimiz

Eki                    iki

Elam                 her halde

Emı                   emmi, amca

Endı                  artık

Erecöv              Recep

Erte                  erken

Erte                  ertesi, erken

Erten                yarın

Esıt                   işit

 

G

 

Gardaş              kardeş

Garış                 karış

Geş                   geç

Gıdırt                 gezdir

Gız                    kız

Gız bet              kız taraf

Gonuş               konuş

Gossar               Koçhisar

Guda                 erkek hısım

Guday               kadın hısım

Gun                  gün

Gurban              kurban

 

H

 

Hakaten             gerçekten

Hapta                hafta

Havas               heves

Heralı                herhalde

 

I

 

Inde                  ses çıkar, karış

Isla                   tut

Istan                 pantolon

Işcı                            işçi

Izında                izinde

 

İ

 

İpade                ifade

İyye                  evet

 

K

 

Kabar                haber

Kala                  (duvar) örmek

Kalayken?          nasılmış?

Kalgan               kalmış

Kamuv               Kamuran

Kapı bas             kapı bas (düğün sırasında gelin

adayı babasının evinden çıkıp gelin

arabasına bindirileceği sırada alınan bahşiş)

Kara                  bak

Kart                  ihtiyar

Kartaba             teyze, anneden büyük kadınlar için söylenen hitab.

Kart oynat          kart oyunu, düğünlerde gençler

tarafından kılık değiştirilerek

oynanan köy oyunu.

Kasık                 kaşık

Kaş?                 kaç?

Kavetoy             düğünün son akşamı köyün gençlerinin davet edilmesi yemek verilmesi ve eğlence yapılması, sonunda da damat adayına verilmek üzere gençlerin kendi aralarında para toplanması ile biten eğlenceye verilen isim.

Kayaka?             nereye?

Kayda?              nerde?

Kaydıy?             nasıl?

Kayerde?           nerde?

Kayır                 hayır

Kaynağa            kayın abi, eşin abisi için söylenen hitap

Kaynata             kayınpeder

Kaysı?               hangisi?

Kayt                 dön

Kaytar               çevir

Kaytara             söylenenin aksine

Kay zaman?        ne zaman?

Kazne col           hazine yolu

Kel                    gel

kele ber             geliver

kelin                  gelin

kenşek              gelin

kerek                gerek

keşe                 gece

ket                   git

ketavuyuptu       gidivermiş

ketıyatır             gidiyor

keteyık              gidelim

ketuş                gidiş

ketıyatır             gidiyor

ketkeyşı             gidene kadar

kılla                   tahıl ölçme aleti

kır                    gir

Kırkkuy              Kırkkuyu (yer adı)

kırmaşa              işkembeden yapılan yemek

kıs                    kış

kıse                  cep

kışgıy                küçük

kışkenekey         küçücük

kıy                    giy

kıydır                 giydir

kıyım                 giyisi

kıyıvlu               giyili

kıynalt               üz , nisbet etmek

kilov                  kilo

kul                    gül

kun                   gün

kunduz              gündüz

kuvvatlı             kuvvetli

kuy                   koy

kuyezlen            sevin, gurur duymak

kuyöv                damat, güveyi

kozu                 kuzu

köbey                çoğal

köm                  göm

kömgen             gömmüş

köp                   çok

kör                   gör

köş                            göç

 

L

 

Lapleme             leblebi

Latıp                 Latif

 

M

 

ma                    soru eki

Maga                bana

Maskız               mahsus

Mannay             alın

Mannay aldı        önde gelen (köyün ileri geleni)

May                  yağ

Men                  ben

Mık                   mıh, çivi

Mın                   bin

Mıyıt                 ikilem kıyıt kıyıt giyit miyit

Motur                motor, traktör

Motursıklet         motosiklet

Muhar               mühür

 

N

 

Naday               şöyle

Naşatam            dedem

Naşiyem             ninem, annemin annesi

Nav                  şu

Negız                alcak duvar

Neşun?              niçin?

Nıyaka               şu tarafa

 

O

 

Olay                  öyle

Omar                 Ömer

Onday               öyle

Onar                 onlar

Onsana              ondan sonra

Onsun               ondan sonra

Ora                   sar

 

Ö

 

Öbek                 ekmek

Ödek                 korkak

Öguzarba           öküz arabası

Öludey              ölü gibi

Özu                  kendisi

 

P

 

Papış                 ayakkabı

Patma               Fatma

Pısır                  pisir

Pışak                 bıçak

 

R

 

Rakıpe               Rakibe

Ramuv               Ramazan

Reşıl                  reçel

 

S

 

Sal                   koy, gönder vur

Sane                 sene

Segız                sekiz

Senek               (tarım aleti) dirgen

Seper                sefer

Sın                   kırıl

Sıpra                 sofra

Sıse                  şişe

Sıyaka               dışarıya

So                    O

So ekı ortada      “bu arada”, “bu karışık durum

sırasında” manasına gelir.

Sora                 sor

Soy                  kes

Suv                  su

Suvuk               sovuk

Suy                  sev,öp

Suyre                sürükle

 

Ş

 

Şabek               şebek

Şak                   çak, (arı) sok

Şakır                 çağır

Şalım sat           çalım sat

Şaş                   saç

Şaş                   saç

Şatla                 çatla

Şavuş               çavuş

Şay                  çay

Şennaz              Şehnaz

Şennık               şenlik

Şerkeşek            büyük salıncak

Şıgart                çıkart

Şıgavuyudu        çıkıverdi

Şıgayıp              Şuayip

Şık                    çık

Şın                    mani gibi karşılıklı söylenen beyit

halinde kafiyeli ve ölçülü olan tatarlara

has bir nazım türü.

Örnek:

Terezeden karaysın, koralmaysın

Carım okka şıtlevuk beramaysın,

Şırak                 çırag, lamba

Şırkın                çirkin

Şırp                  çırp

Şıy                   şey

Şoban               çoban

Şolpa tus           (deyim) önceden atılmak, çabalamak

 

T

 

Tabın                yakınlık, ilişki, akrabalığın yakınlığı

Talen                halen

Taklan               buğday ezmesinden yapılan tatlı

Tamak               damak

tangaydım tana kadar, sabaha kadar

tanımayman        tanımıyorum

tap                            bul

tas                   taş

tasla                 bırak

tavsul               tüken

tayak                değnek

ten                            akran

tepreş               teferrüç, gezinti

tereze               pencere

teri                            deri

tıl                     dil

tımgızt               söndür

tınla                  dinle

tına                  dinle

tıp tımalak yusyuvarlak

tıre                            dire, daya

tıy                    değ

tıymenız             değmeyin

tıyze                 teyze

tız                    diz

tokda                dur

tokuldat             (deyim) başa kakmak

tol                    dol

ton                            don-üşü

toy                            düğün, ziyafet

töbe                 tepe

töbele               dövmek

töbeles              dövüşmek

tömen               aşağı

töse                  döşe

tuk                   kürk, post

tunne                gece

tünövün             dün

tur                    kalkmak

ture                  türe

tuv                            değil

tüy                            döğ

 

U

 

Ul                     oğul, erkek çocuk

Ul bet                oğlan taraf

Urus                  kavga et

                    üç

Uşar                  uçar

Uşun                 hakikat, gerçek

Uşunman            gerçekten

Uvak tuyek         ufak tefek

Uzgun               üzgün

 

Ü&U

 

Üken                 büyük

Üş                    üç

Üytebe              dam, evin tepesi

Üy                    ev

Üylen                evlen

Üytup                öyle edip

 

Y

 

Yagında             tarafında

Yak                   taraf

Yal                   utan

Yasa                 yap

 

Z

 

Zoba                 soba

Zorman              zor ile, zorla

Zorumunan         zoru ile