NOGAY TÜRKLERİ BÜLTENİ
ANASAYFA DERNEĞİMİZ E-DERGİ RESİMLER NOGAYTÜRK ANKETLER Z. DEFTERİ İSTATİSTİK
deneme deneme deneme

NOGAYSAAT

Edige Destanı

Edige Destanı

Tarih 23 Mayıs 2005 Editör Nogayhaber

Edige Destanı

Ekleyen : Celalettin ERBAY

Çeviri : İslam MENLIMIRZAEV & Celalettin ERBAY
 
1. KESEK
 
Bır koyşu kırda koylarını bagıyatırkende, aldına bır adamdın bas süyegı şıkkan, koyşu kolundakı tayakban bas süyektı avdarıp karaydı, süyektın manlayında bırşıyler cazılganını köredı. Koyşu okuv yazuv bılmeydı, bas süyektı tayagına tagıp üyüne alıp kaytadı, üyde okuv bılgen bırevıne kösteredı. Bas süyektı okup karasalar, ölmey turup köp adam öltürgenini, ölgenden sonra da kırk zat öltürgenmen dep yazadı. Koyşu süyekke karap turadı, sonuman bas süyektı üyde aruv etip şöküşmen tüyedi. Sonra tasban tüyüp, unday etıp bır şıberekke tüyüp bıkesine cıydırmaga beredı, bıkesine bunun ne bolganını aytbaydı.
 
Koyşu kırga ketgende koyşudun gızı şıberek tı şeşip karaydı, karaganda apbaşık bır un. Gız tılımen calap karaydı, tadı tuzu cok, bıraz ciydı, barı zaman sonra gız avur ayaklı boladı. Sonra gızdan bır ul balası tuvadı. O bala da tezden ösüp üken bala boladı. Atını da Barkaya dep saladılar. Bu bala akıllı batır bır bala bolup ükenneydı.
 
Bu curttun hanı bır tüs göredı: Üken bır atga mınıp ketiyatırganda, kırk tane it ekige bölünüp yırmışer bolup on ayagından yırmı it, sol ayagından da yırmi it tıslep attan tüsüredıler. Han sosu körgen tüsünü vezırıne aytadı. Vezırı de yorumluyamaydı. Han curtuna kabar cayadı, tüsümdü kası zat yorursa oga ne süyse berikmen dıydı. Heş bır zat tüsünü yorumlayamaydılar. So kabar Barkayaga da cetedı. Barkaya hanga kelip, tüsündü men yorumlayım dıydı. Han da aruv aşe diydı. Barkaya hanga aytadı, senin kırk tane vezırın bar, so kırk vezırın ekıge bölünüp, yırmışar bolup, senın bikenmen bır bolup, bikenge seni öltürtüp, senin taktına baska han salıyak boladılar, yirmı vezirin senin yerine bırövünü, anuv yırmı vezirin de baska zattı salıyak boladılar, dep aytadı. Han Barkayaga kızıp sen ötürük aytasın, itten tuvgan bala dıydi aşuvundan. Seni men hemen navu tereke astırayım diydi, Barkaya da men öturük aytbayman maga inanmaytan bolsan keşe kara, vezirin bikendin yanına keledime kelmeydıme diydi. Han da keşe bikesinin yanına kırk veziri de kelip, handı kaytıp öltürüyüklerini, öltürgenden sonra kımdı han yasıyaklarını söylegenlerını esitedi. Aşuvundan, vezirlerini asmakga asıp ölturtedı, bas süyektın üstünde cazılgan cazıda ölgenden sonra kırk zat öltürdüm degeni so eken. Han Barkayadan köp makıl bolgandan seni vezirım eteyim dep aytadı. Barkaya makıl bolmaydı, men edil suvunun boyuna ketip anşılık, balıkşılıkban kulluk etiyık bolaman dep ketedı.
 
Anşılık, balıkşılık etiyatırganda halkga köp kosulmaydı. Üyünede kop kelmeydı, şaşı öksen, sakalı kökregını cabatagan bolgan özü kolaysız, mazalı guvatlı Barkayaga halk, baba tuklev şaşlı aziz dep mın takadılar. Barkaya sekerli kölde tanga yuvuk ayyamaşın balık ıslap turganda, köldun yakasında dokuz akkuv kelip konadı. Konganıman kanatlarını kagıp üstündeki akkuv kiyimlerını taslap, ışken suvu tamagından körungendey gözel gızlar boladı. Barkaya bunlardı körüp, kamıslardın arasından akırın akırın yanlarına barıp karaydı. Gızlar kiyimlerını köldün şetine şıgartıp, kölge şomunmaga kıredıler. Barkaya gızlardın bırövune bek aşık boladı. Akırın akırın barıp gızdın şeşken kiyimının bırövunu urlaydı. Gızlar suvga tüsüp bolganda kıyınmek üşün kelediler, bır karasalar gızdın bırövünün kiyimı cok, kaytsınler segız kız kiyinıp, kerisin keri akkuv bolup uşup ketediler. Barkayadın süygen gızı cılap kaladı. Sonuman kamıslardın işinden Barkaya şıgıp baradı, gızga men saga aşık boldum, sen meni taslap ketbe, aşuvumdan ölürmen, senin kiyımın mende, men senin kiyimındı bereyim, sen de menim bikem bolursan aruv bolur dep aytadı. Gız da so menim kiyimimdi ber de kiyineyim öz aptelerimdin yanına barıp keleyim de sonra senin biken bolayim diydı. Barkayaman üylenip barabar yaşav süredıler.
 
Barkaya balık ıslap geyik sogadı, bikesine akeledı zaman geşip ketedı. Barkayadın bikesi avur ayaklı boladı, kulluktan aylanıp üyge kelgende bikesi üyde cokken posttun üstünde bır bala cılap turadı, şabıp barıp karasa cangı tuvgan bır ul balası catadı, Barkaya bikesini izleydi, sekerli köldün şetine karasa akkuv kiyimi de cok. Gızdın kötere ketkenini anlaydı. Barkaya baladı alıp üyge kaytadı, balasına Kutuvkaya dep at saladı. Bala akasıman barabar ömur süredi. Anşılık yasaydılar.
 
Cas bolganda anşı, kus sunkarlardı karaydılar. Munlardın sunkar kuslarınday bar yerde tabılmaydı. Soyerde yaşav sürgen Toktamıs Han da sunkar kuslardı bek suyedı, Kutuvkayadı kuslarına karasın dep yanına aladı. Süytüp yaşap boladılar, Toktamıstın sunkarları, barı yerde yaşaganlardan aruv boladı. O yerde Şatemir Han dep bırövü de yaşav süredi, Toktamıştın sunkarlarına gözü kızadı. Toktamısga, maga bır bala sunkar kus bertaga diydi. Toktamıs kasına cuvurtbaydı. Şatemir Han da Kutuvkayaga kelip, so atakus sunkarlardın bır cımırtgasını tileydi, Kutuvkaya bolmaz diydi. Şatemir Han sunkar kuslar kartaydı, cılda eki cımırtga cımırtgalaytandı, kart bolgan üşün bıröv cımırtgaladı dersin Toktamısda inanır diydi. Kutuvkaya da bır cımırtgadı Şatemirge beredi.
 
Kunu cetip o cımırtgadan sunkar balası şıgadı, o da ösüp ötgür gözlü, guvvatlı bır sunkar boladı. Şatemir Han cas sunkar kusunu alıp Toktamıs Handın konagına baradı, o sırada bır geyik kaşadı, Şatemir Handın sunkarıman Toktamıs handın sunkarı geyikti kuvalaydılar, Şatemirdin cas sunkar geyikti ıslaydı. Toktamıs buga aşuvlanadı, sen bu cas aruv tugum sunkardı kaydan taptın, bu tugum menden baskasında cogedi diydi. Şatemir de kayerden alganını aytbaydı, colda barabar cürüp arıydılar. Ekevı oturup kamıs işedıler, kamısga kızganda Şatemir Han aytadı, maga bu sunkarlardı senin kuscun Kutuvkaya, cımırtga ekenge berdı dep aytadı. Toktamış kop aşuvlanadı, üyge gelip Kutuvkayadı öltürüyükben diydi. Kutuvkaya da bunu esitip ormanga kaşadı.
 
Agaşlıklarda anşılıkban kulluk etedi, kıyın yaşav yaşaydı. Kutuvkaya bir kere albaslıdın gızına raslaydı, albaslıdın kızı Kutuvkayaga, men senin biken bolayım diydi. Ama men şeşingende koltugumdun astına birde ayaklarımga karamayaksın diydi. Kutuvkaya da albaslıdın gızına aylak bet yarasıklı bolgan dep yasap başlaydılar. Kutuvkaya bırkeresinde dayanamap, albaslıdın gızı şeşiniyatırganda koltugunun astına, ayaklarlına karaydı, bır de ne körse aruv; gızdın koltugunun astı tesik, so tesıkten öpkesi bavru korunedi. Ayaklar kustun ayagınday. Albaslıdın gızı Kutuvkayadın karaganını sezedi Sen antını ıslamadın, menim karama degen yerine karadın, bundan sonra men senin biken tuvuman, Sen de menim bayım tuvusun diydi. Menim ayagım avur cakında balam bolıyak, eger gız balası bolursa menımen keter, ul balası bolursa nav terektın astına salırman sen kelip ulundu alırsın dep aytadı albaslıdın gızı. Arkasına karamay ketedı kutuvkaya calgız kaladı. Kun sayadı belgılı kunde kelip terektın astına karaydı cerde bır bala cılaydı. Kutuvkaya köterip baladı koluna aladı, ul balası. Bala cılaydı avutup bolamaydı. Kutuvkayadın cangı kuşeleklegen iti (Börü) barken canında. Baladın cılaganı toktamaydı. Bala aşıgadı, Kutuvkaya kışkiy baladı böruge emziredi, bir kıyın zaman kiskiy bala Börudu emedi.
 
Barı zaman sonra börü baladı emzirmeydi, kutuvkaya baladı kalay etiyegini bilmeydi, tavdan avulga aylanıp keledi. Avulda Kutuvkayadın gardaşlıgı bareken, bunun yanına taslaydı. Gardaşlıgı cılkıcılık yasaydıken, özü avulda kalamaydı Toktamış esitirse menide baladı da öltürür dep, cılkıcıga baladı mıkayatlap taslaydı. Cılkıcıdın da segız balası bareken. Cılkıcı bunun atı ne zat dep soraydı. Barkaya da balasının atını, Edige dep aytadı.
 
2. KESEK
 
Cılkıcıdın edigemen barabar dokuz balası boladı. Kutuvkaya Edigedi cılkıcıga mukayatlap bolup agaşlıklarga kaytıp ketedi. Edige tezden ösüp baslaydı, bek ötgür boladı, balalarman töbelesse balalardın ıslagan yerlerini üzüp aladı. So zamanda.
 
Edigedin kutuvkayadın ulu bolganını bır zat bılıp Toktamıs hanga barıp aytadı. Seni aldatgan Kutuvkaya ağaşlıkta yaşap turadı onun uluda navu avulda yaşagan tengi cılkıcıdın katında turadıdep aytadı. Toktamış cılkıcıdın katına baradı Kutuvkayadın ulu senin katında ma dep soraydı cılkıcı korkadı mende depaytadı, aruv aşe onu maga akel öltürüyükben dep aytadı Toktamıs cılkıcı üyge kelip bikesine anlatadı, kaytikbiz dep oylanadılar bizde bala köp tengim Kutuvkayadın bir sıgar ulu bar Toktamıs öltürükben dep aytadı bizim baladın birövünü Kutuvkayadın ulu dep bersek dep aytadı. Bikeside Edige batır bır adem boluyakga usaydı dep aytadı cılkıcıdın bikeside balasını bermege razı bolup Toktamısga aketip beredı Toktamısda mınavu ma Kutuvkayadın ulu dep soraydı cılkıcıda uşun diydi soyerde Toktamıs Kutuvkayadın ulu dep cılkıcıdın ulunu asmakka asıp öltüredi. Edigede cılkıcıdın kuvugunda yaşap turadı. Balaga heş Edige dep aytbaydılar atına Kubugul diydiler bunun manası kuba-ugul demek boladı. Kuba dep bek cürekli batır balalarga aytadılar, kutuvkayadın balası bolganüşün cürekli batır ulu manasına geledi. Edigedin lakabı Kuba-ugul yani kubugul dep aytadılar. Kubuguldu bir baydın yanına bızavlarını bakbaga berediler, kubugul bısavşı boladı Toktamıs bır arba yasatadı abradın tegerşikleri altından baskayerleri de kumusten boladı. Sonra halktı cıyadı so menim arbağa bir paha (fiyat) salınız depaytadı aytadı halk paha salamaydı Toktamıs da arbaga bir eki zat oturtup abraman gıdırnız avullardı bır zat belkı paha salır dep aytadı. Arbaman gıdırmaga şıgadılar bır baksa baydın curtuna cetkende bır bala bızav bakkanını körediler navu balaga habar soruyak dep aytadılar o bala ne bılır dep aytadı baksa bır zat. balaga bakıradılar ev bala buyerge kel dep aytadılar balada özünüz buyerge kelnız menim kullugum bar dıydi, abraşılar baladın yanına baradılar ne işben kulluk etesin dep soraydı balada kolundakı tayagını kursagıma tayap turudum dep aytadı balaga soraydılar bu arba kaş akşe eter dep balada handın yanında bır öpten bolur bunun pahası dep aytadı abraşılar anlamaydı uyge kaytganda baladın aytganını aytadılar Toktamıs da tez o baladı maga akeliniz dıydı. Baladı alıp kelediler Toktamıs balaga sen ne men kulluk etesin dep soraydı bala men öksüsben baydın yanında bızav bagaman dep aytadı. Aruv aşe sen mende kulluk etsen bolurma dep balaga soraydı. Balada nemen kulluk etikben dep soraydı bızavumdu bak diydi bakbam diydi aşe tuvar bak senin tuvarını da bakmam aşe koylardı bak o menim kullugum tuvu diydi cılkılarımdı bak aşe, cılkılarınd ı bagayım diydi Toktamıstın dokus cılkıcısı bareken her hafta hanga kelip körünüp ketedikenler cılkılardın habarını aytadıkenler Toktamıs dokuz cılkıcısı kelgende köterilmeydi onuncu cılkıcısı kelgende köteriledi handı bikesi soraydı sen ne üşün bu cılkıcı bala kelgende kozgalap köterilesin diydi handa cok kozgalamayman diydi handın bikesi oturga mınderine ıstanından tiyrövüşmen tüyreydi sonra (Kubugul ) cılkıcı kelgende han kozgalaydı turamaydı etegı tartadı bikesi aşe sen ko zgalamadınma dep soraydı cılkıcılar ketgenden sonra han kozgaladım dep aytadı toktamıs bikesine bırtta cılkıcılar kelgende bır ayakga cuvut uytup hazırla diydi cılkıcılar ongun sonra kelgende cuvurtun üstüne han an(işaret) saladı, Kubugulga cuvurttu beredi cuvurttu aladı kamasını şıgartıp uytulgan cuvurttu kamasıman karıstırıp işip bitiredi handa Kubuguldun netgenini soraydı hişbir zat da aytamaydı han men cuvurtga an salgandım eger senin cüreginde caman zat bar bosa men seni dörtge bölermen degendim o balada maga ayttı sen meni dörtge bölersen men de senin elindi, curtundu bızıp cuvurtday işip dagıdırman dep ayttı diydi. O baladın kım bolganını bılıp öltürtbek gerek diydi Kubuguldun aslını soraydı onu karagan cılkıcıdan Toktamıs bu bala kımdın balası aslını üyrenmem gerek onu öltürüyükben dıydı aslını üyrenamaydı Toktamıs kart ademlerdi katına cıyadı tolgamaga baslaydılar.
 
Toktamıs han baytal soyup bal kuydu, tüklü şatır kurdurup törge kartlardı cıydırdı
Üken töbe basında üken töre astında, kamışısı yayma altın, cayılganı barı altın ,
Yagı tüyü ürpeyip han altıp tolgaydı
Kım bu batır, kubuguldun asıgı bılemısın dep edi,
K ubuguldun asıgı men bılmeymen hanıyem
O sözden men özüm daksırmanman tüydürdü
Yüz Nogay batırı kubuguldun asığı bılemisin dep aytadı
Kubuguldun asıgı, men bılmeymen han ıyem
O sözden men özüm daksırmanman
Aruvdun tuvgan batırını kubuguldun asılını bilemisin.
Kubuguldun asılını men bılmeymen han ıyem
Aslını adam bilmegen elge sınıp cürmegen
Naymandın kası batırı kubuguldun asılını bılemısın diydi
Kubuguldun asılını men bilmeymen han ıyem
Nogay batırı kubuguldun aslını bilemisin depedi
Kubuguldun asılını men bilmeymen han ıyem
Kökregı kök tüyden cılkıcıdın dokuz ulundan
Can batırdı Kubuguldun asılnı bilemisin depedi
Kubuguldun asılını men bilmeymen han ıyem
Kıpçaktın kuba batırı, kubuguldun asılını bilemisin depedi
Kubuguldun asılını men bilmeymen han iyem
Kangılıdın kara bayırı, kubuguldun asılını bılemisin depedi
Kubuguldun asılını men bilmeymen han ıyem
Kongurattın uzun aydarı kubuguldun aslını bilemısın depedi
Kubuguldun aslını men bilmeymen han ıyem
Mangıttın manka cuvarı, kubuguldun aslını bilemisin depedi
Kubuguldun aslını men bilmeymen han ıyem
Kenegestin ulu kenges attın biy canbayı
Cılkı işinde belgili kenes ulu ken canday
Kubuguldun aslını sen bilemisin depedi
Kubuguldun aslını men bılmeymen han ıyem
Botası ölgen tüyedey bozlap anda canbay tolgaydı
Senı de körüp turaman öltürüyegımdı bılemen
Öltürsen meni kım koruyak akrette üyüme barırman
Cennette üy kururman kat töründe bolurman
Kubugul kuvugunda cürgende halk alemde şıgarmay
Batırge bırşey aytamay öz süygenine köstenmey
Süygen kününe cetbey endi men hanıyem
Kubuguldu menden ne dep soraysın.
Argı üydün argısı, bergi üydün bergısı
Ortası et yılkılı kus burunlu kubugul ga usaydı
Arkaga ketip karayman aşuvumdan cılayman
Kubugul törkünde heş tapbayman
Edige tolgaydı;
Edige aytar er aytar Edigedey anuvu da erdugacı özü aytar
Armagakga mınıp kaytarsın, törkümde kım dep sorarsın
Ay ak sakal ak sakal ne dep turasın, senın ulun men tuvu
Ogul ogul dep turasın edigedey anuvu da erdugacı
Özü ulum desem köptüme
Assalamıaleykum ketiyik kımsın, ketiyikben demege kımsın demeden
Azizden tuvgan calgız al özümden degemen
Abubekir sıdıktan fayda tapkanman, nurdan alganman
Senin atan tay koca taykacıdın ulu toktamıs dep aytaman
Maktansan da ne bolgan dogacı Mahmut karamettin ulu
Anşıdayman perideydin ulu barkaya men barkayadın ulu
Kutuvkaya tuvuman so zamanda sol şakta sıbra aytıp tolgaydı
Ay toktamıs ay balam turgan şette dem bolmaz
Kuru cılık de may bolmaz karttın aytgan sözü soranmaz
Kurugan cilikde dem bolsa, cilikde may bolsa
Kısı de bet bolsa kart aytgan söz sorarsa
Kubuguldu tapsam ay balam kolay bilme kolaysız
So zamanda sol şakda sıbıra aytıp tolgaydı
Argı üydün bergısı, bergı üydün algısı
Ortadakı kus burunlu kubuguldun sıpatına karasan
Bundan payda bolganday aytaman ay ulum
Kubugul söylemege şekinir
Kubuguldu sen bu gunde korlama
Maytagım köp dep zorlama
Maytagım köp dep zorlarsan bır kustay cılpıldap şıgar kubugul
Cıl aylanıp kelgende senin cılkıcılarını keser kubugul
Kasıkban cıynagan halkındı şömüşlep töger kubugul
Kuralayday eki gözünü kızartıp, moynundu sozultup
Teninden seni ayırıp kayrındı körür kubugul
Bası burma sarı altın tartıp alır kubugul
Her birövu sarı atır her bır sözü mın altın
Kanikadan aruvun, gözükgendey suvugun
Anday eter kubugul
Dokuz kerey balası sosu yurttun ıyesi
Toktamısday sizlerdi kırga kuvar kubugul
Şıgarakdan şıgıp kaşar bulay kubugul
Barın aytıp kaytayım aytganın bolsa bu kunde
Akrınday kayrını körür kubugul
 
Kart anlatır hanga kubuguldun aslı aruv diydi Edigege buyerden kaşıp toktamıstan kurtul diydi. Edige karttın tolgamasından (şınından) anlaydı sıyakta beklegen cılkıcıdın ballarıman yardımlasadı. Cılkılardı hazırlaydılar özlerine cetik kadar kalgan cılkılardın üstündeki oturuyak yerlerinin ciplerini cinişke etip kesip hazırlık yasaydılar kubugul (edige) da şıgarakdan şıgıp kaşadı sıyakda beklegen coldaşlarıman bır bolup üyden uzaklaşadılar. Üydün işindekiler kaşkanını alganda sıyaka şıgıp atlarga mınıyık boladılar Edigedin doslarının ciplerini kesken üşun mınıyık bolganlar uzengiler üzülüp tüsedi barı cıgıladı sonuman toktamıs tolgaydı.
 
Hey dokuz er dokuz er dokuzunuda barı kör aldap, suldap edigedi kasımdan aldınız aldap suldap kasınal, kasınga altın basına al endi Edigedin ızından ketbege gerek cok diydi toktamıs men ne etdim diydi edigedin arkasından canbaydı ciberedi kaytip süytüp tabıp maga akelniz diydi.
 
3. KESEK
 
Edigedın ızından canbay baradı, artından cetıp aruv tılmen tolgap baslaydı.
Kayt kayt azız kaytsana
Kaytıpta edilge cetsene
Er arap yurt saylap
Zangırdagan üken narga şan baylap
Han iyen seni şakıradı kaytsana
Kenegesi büyük arda kelip bersene
Kolu cuka şın ayak, bal beredi işsene
Engi aldın han iyem ton beredi kıysene
Camışısı cayma altın, cabınganı barı altın
Tebıngısı tılme altın. Tebingeni barı altın
Yerinın kası altın, cüvenının bası altın
Kulagını bızdey kadagan, kekılını gızday taragan
Cürgende ızını salatan,
Han ıyem at beredi mınsene.
Han iyen kılış beredi bugsana.
Kuyruğu uzun ak sunkar
Han iyen kus beredi süysene
Şorasından şora bölüp beredi
Şora agası bolsana.
Bır senesi bin gızılga hanlardın
Aydagan malı cetbegen
Ustalardın mın şöküşü tütbegen
Han iyen kabbe beredi kiysene
Han iyen ellerden eller saylap
Her birine kosup beredi el iyesi bolsana
Baytalından, batyal bölüp beredi baylap kımız işsene
Maytagından maytak bölüp beredi padişahlık sürsene.
Edige aytar er aytar, edigedey anavuda er dugacı özü aytar
Er aralap yurt saylap zangırdagan üken narga şan baylap,
Han iyem meni şakırsada barmamda özüm taygan son
Enigesi biyik öz orda enip keri kalmamda
Töbem kutsuz bolgan son, erme cuga şın ayak
Balbersede ışbemde, han iyem tonbersede kıymemde
Özüm aruv bolmaganda, camışısı cayma altın,
Cabınganım barı altın, tebıngısı tılme altın,
Tebıngeni barı altın yerinin kası altın,
Cüveninin bası altın, kulağını bızdey kadagan
Kekelini gızday taragan, cürgende ızını salatan
Asını aruv araptay, han iyem at bersede mınmem
Özüm kutsuz bolgan son bardagı altın ay bogaz,
Han iyem kılış berse buğmam men
Belim salpa bolgan son, kuyrugu uzun ak sunkar
Han iyem kus bersede süymem men
Özüm kutsuz bolgan son
baytalından batyal bölüp bersede
boylap boylap kımız ışbem men
han iyem kubbe bersede kıymem men.
Kayt kayt , kayt canbay, kaytıp üyündü tap canbay
Tartbassan tılındı kesermen, tanlayınga men senın
Tav gızdırıp basarman, tartıp tılındı kesermen
Cavrundu carmay ötündu alırman.
En buğup atga mıngen son bır colalıp cürgen son
Hatun bolup aytganda öpgelegen sözümge
Kökten ugun kaytbasa, avuzunman özün aytganda
Bunuman men maktanmam, on ekı tutam ok tutgan
Burunga ötgen er şıngız, men özümdü o şıngızban tonlarman
Karaganda bıyık terekben toktamıstın dokuz er,oy salınız oyuma
Kamşı salınız moynuma men kaytganda ketermen
Şatemır hanga cetermen, şatemır maga kov berse,
Toktamıs taylardı ayagımdın astına alıp bır maskara edermen
Edige aytar er aytar , edigedey anavu erdugacı özü aytar
Kankaday kara basıman, karap turadı ay toğuzum toğuzum,
Karakustay şapıldap karap turgan toğuzum.
Celke şaşını örmegen hanyüzünü körmegen,
Baylardın tompak şaşlı aruvu, ay gızım
Ölsenız aruv cürüp kömermen dep aytadı.
 
Sonuman bıraz cürgen sona toguz baslı bır kuyruklu bır cılan şıgadı aldılarına. Barısı cılan dep bakıradılar, kubugulda ölturünüz aşe dep aytadı, dokuz cığıt her bırevu kılışıman bırer basını şabıp aladılar. Cılan öledi.
 
Sonuman bıraz ta col cürediler. Kaslarına bır baslı toguz kuyruklu bır cılan ta şıgadı. Barısı cılan cılan dep bakıradılar, Edige de öltürünüz aşe diydi dokuz cigit dokuzu bırden cılandı kılışban öltüruyuk bolup şabalaydılar bu sırada cılan tesıgıne kırıp ketedi, cılandın arkasından karap kaladılar. Edige kördünuzbe diydi toguz baslı cılandı şabalap öltürdünuz ama bır baslı toguz kuyruklu cılandı toguzunuzda bır bolup öltüremadınız dep aytadı.
 
Bası sıygan tesıkge dokuz kuyruguda sıydı .toguz baslı bır cılan bır tesikge sıyamaydı onun üşün özümüzge bır bas tabıyak o bızge netiyekenımızdı aytsın dıydı toguz cığıt aruv aşe sen bızım basımız bol dep aytadı. Edigedi bas saylaydılar buytüp yaşap turganda şatemir handın kasına baradılar toguz coldaşıman barabar. Handın kasına şıgadılar, mart ayında kabartı mın askerimen şatemır handın gızını berdep şatemir handı zorlaydı. Şatemır korkadı kızına aytadı balam men sosu kabartıman sogusup bolamayman küşüm yetbeydi, ne bosada sen bunu man ket dep aytadı, men seni sona kurtarırman dep aytadı. Gızıda aruv aşe diydi saga men Edigedi ciberip seni Kabartıdan kurtarırman dep aytadı, gızı Edigedi men kaytıp biliyikmen diydi atası aytadı; appak kiyim kiyer, so appak kiyimine bir şan tiydirmez, astına zat salmay cerge oturmaz diydi, bir zat tapbasada astına şıbırtgısını yada yamışgısını salıp oturur diydi. Namaz kılıyakta Edige kılışını şıgartıp bas betine gadap namaz kılır diydi öz basına calgız hayvan soysa so hayvandın kanın üstüne tiydirmez, sonday taza kisi dep aytadı.kabartı gızdı alıp ketedi sonman Edige Şatemır Handın kasına geledi, kelip karasa birkop atlardın ızını köredi, bir tuvarşıdan soraydı Edige bu ızlar bir kıyamet ne boladı diydi. Tuvarşıda şatemir handın gızını kabartı alıp kettı diydi, kazaman boldu dep soraydı bu keşe boldu diydi tuvarşı. Edige toguz yoldaşına aytadı biz atlardın ızını karap tabıyak dep ant etedıler, ızlardı ızlap neşe gün sona tabadılar, Edige toguz coldaşına aytadı siz biyerde kalınız men askerdin kasına barıp askerlerge yemekşi bolup kulluk eteyim onlardın kazanlarını asayım. Yemek yasap sizgede yemek akalayım diydi Edige kabartıdın yanına baradı men özüme kulluk etbek üşün cer karayman diydi, senin askerine bir biyedi özüm calgız soyup özüm as yasap berirmen diydi. Kabartı da aruv aşe diydi Edigedı kazanşı etip aladı. As asadı askerlerdin karnın toyuradı toguz coldaşınada ocaklamadın ışıne as kömedi asker ketgen sona toguz coldası kelip ocaklamadan aslarını alıp ciydi, kabartı askerlerimen ceti gün col cürüp heş uyklamay ceti gunden sona arıp samsıp ceti günde üyerde uyuklaydıkenler. Şatemır handın gızı Edigedı köredi atasının aytgan nişanlarını barısı bu zatta bar men bır sorayım diydi, Edigenin kasına turup baradı gız soraydı senın atın Edigeme dep soraydı oda men Edige tuvuman dep aytadı men Edige bolsam saga ne kerek boladı dep gızga aytadı. menım atam Şatemir men onun gızıman diydi o da aşe men Edige men dep aytadı. Kabartıdın bek köb askeri bar men kabartıdın kasına baramayman sen bır kara kabartıdın takatsız bır yanı barma üyren maga ayt diydi. Gız ketedi Edige kabartıga aytadı bu yerde suv bar ot cok atlardın otuda tavesildi buyerden baska bır yerge keteyik otu köp bolgan cerge atlardı tuvarıyak diydi. Dürüst aytasın diydi Kabartı. Soyerge baradılar gız bir kün senin küşsüz yanın kayak dep kabartıga soraydı kabartı menim koltugumdun astına soksalar men hemen ölürmen dep aytadı. Gız da Edigege aytadı bunun kolunu kötereyim koltugunun astına sen sok öltürüyük dep aytadı Edige tayakban koltugunun astına guvatlı sogadı. Kabartı ölmeydi birden Edigedin atı ürkedi attın cibine tagıladı, Kabartı Edigedin atının kuyrugunu ıslıyak boladı Edige de atının kuyrugunu kılışıman kesedi kabartıda dürsüldep cıgıladı soyerde ölüp kaladı. Edigede gızdı atının arkasına mindirip alıp kaşadı. Kabartıdın askerleri ekige bölünedi bır cagı halkdı tutadı, bır cagıda Edigedi tutadı. Askerlerdın yarısı Edigemen bır bolup Şatemır handın yanına baradılar Şatemir han gızını körgende süyünedi saga men hanlıgımdı bereyim diydi, Edigede maga hanlıgının keregı cok diydi aşe men saga gızımdı bereyim kıyevum bol diydi. Aruv diydi Şatemır handın gızıman üylenedi, bikesinden bır ul balası tuvadı Edigede uluna Nurettin dep at saladı. Nurettin ösüp küşlü cigıt, cigerli bır cas boladı. Bır kun Nurettin bır coldaşıman ilinesedi sonman coldaşı Nurettinge aytadı sen meni korlamadan atan Edigedin kolundan tuvgan Toktamıs ga cığıt bol diydi. Nurettin üyge kelip atasına Toktamıstan öş alıyak dep aytadı,Edige, Şatemir handan asker dileydi,oda asker beredi,Edige askerlermen çolga şıgadı,Toktamıstın curtuna keledi Toktamıs, Edigedin kelgenini köredi,Edige askerlerini köp edip köstermek üşün tanga gadar ot cagıp uyklamay ottun şetinden atlardı geşiredi bunu körgen Toktamıstın adamları Ediğedin bir köp askeri bolganını tan atkısına kadar askerleri keldi dep Toktamısga aytadılar,askerlerdin gözü korkadı askerlerin köbüsü heş sokusbay kaşadı bırazıda Edigege kosuladılar.Nurettinde atası Edigege aytadı men özüm ketip Toktamıstı ıslap saga akeleyim diydi,Edigede aruv aşe Toktamıstın basını maga akel diydi,Toktamıstın kızlarını men özüme alsam aruv bolur dep akasına aytadı,akasıda aruv aşe Toktamıstın bikesinide men özüme alayım diydi Ediğe. Toktamıs han kaşıp ketiyatırganda Edil suvuna karap naday tolgaydı.
 
Handın kaşıp beyler kalgan kün
Han yuvdurga düsken kün
bolgan yurt
Anam kelin bolgan yurt
Altın takgan künler kün
At mingende cırlar şıngan kün
Temir sozulup üzülüp tizgin kalgan kün
Bikeler kapkara kiyinip,karalara bürünüp
Cükke arıslı arba cektirip
Künümüz bulay boldu dep
Bikeler şuvuldagan kün
Anaylardı şan basıp,tabanları cer basıp
Calan ayak,calan bas,kaburgadan kos aydap
Köşgen kün,eki gözünü yaş basıp
Tamalarımı şan basıp
Kününü kün etken kün.
Avan avan avan yurt.avanlagan üken yurt
Kaptanı salınıp.atamdın kiyev bolgan yurt
Anam kelin bolgan yurt
Sazandan kuyruk taslatıp
Sen argıman köşgen yurt
Zafrandan sarı suvlar sapırıp
Saban toyga köşgen yurt
Kelin kelgen yurt
Tay kaşıp biye bolgan yurt
Tana kaşıp sıyır bolgan yurt
Yabugulu yaş taylap
Carday atan bolgan yurt
Caylakta catıp kalgan
Tokum cayılıp min koy bolgan yurt
Edilimsin tanımsın
Seker şerbet bolgan suvumsun
Han bolganın bu künde
Han iyen sen özün.
 
Toktamıs han kaşıp bir avuldun şetindeki kalın kamıslı bir sazlıkga kirip saklanadı,saklangan yerinde aygının tibinden kızgın kus ürküp kaşıp ketedi,kustun canı aşıgan üşün kızgın kus bakıradı.
 
Toktamıs kuska karap tolgaydı;
 
So zamanda so vakıt,han toktamıstın sen kününde bulay dep tolgaydı;
Kızgın kızgın kızgın kus
Kanatın kat kat boynun boz
Avuzun,burnun müyüz kus
Sen kışkırma kızgın kus
Kök cımırtgan avlangan
Maytagın bolsa mında cok
Kuylanmasana hayvan
Köl iyesi sen edin
El iyesi men edim
Seni kölden ayırgan
Meni elimden ayırgan
Edige ulu Nurettin
Hoş bermesede Kuday onun muradın
Şargayıp şıksın elimden
Edige ulu kök maytak
Kelip berse sagarsın
Şırıldap cangur cavsa catarsın
Bülküldegen so cürek
Bir tolgasan catarsın
Tıpırşıgan kuvu at
Bir minsen cıgarsın
Canımdakı coldaşım
Şıpsın şıpsın etedi
Canıma kıyın bolganda
Meni taslap ketedi
Sır bilmegen caslarga
İşimdi kalay tögeyim
Handım men özüm
Ölmey ıslanmam
Elge, künge seleke bolamam
 
Edigedin ulu Nurettin yambaydı tabadı,Yambay Nurettinge aytadı sen meni öltürmesen men saga Toktamıstın yerini aytarman diydi.Aruv aşe ayt diydi.Yambay aldap Toktamıstı Nurettindin kasına akeledi.So zamanda Nurettin Toktamısga aytadı men seni şimdi öltürmeyim ekevumuz sogusuyak diydi sen menim atamdaysın yaşı menden üken bas dep sen at okundu maga diydi.
 
Toktamıs okunu Nurettinge tamagın atadı,atkanıda so Nurettinge tiygitemaydı,Nurettinde kılışıman Toktamıstın basını Şabıp aladı,endi Nurettin atası Edigege keliyik bolup turganda ,Yambay men senden avel ketip atan Edigege süyünüş bolsun dep aytayım diydi,aruv aşe ayt diydi Nurettin.
 
YambayToktamıstın eki kızını yanına alıp ketiyatırganda çolda kızlarga Nurettin sizdin atasını öltürdü şimdide sizdi özüne bike etip alıyak boladı dep aytadı kızlarda oylanadılar aşe kaytıyık dep soraydılar Yambaydan,Yambayda şimdi ekevunuzde kursagınızga castık baylanız avurayaklıday bolunuz Nurettin kelgende sizge ne boldu dep soraganda ekevumuzdüde senin atan Edige bulay avurayaklı yasadı derseniz oda atasını öltürür sizdin atanızdın öşünü alırsınız dep aytadı.
 
Nurettin bir vakıt sonra atası Edigege Toktamıstın kesik basını akelip beredi,atası süyünedi atasının kasında turgan Toktamıstın eki kızına karaydı ekevude avurayaklı bolgan kızlarga soraydı sizge ne boldu bulay diydi ekevude bizdi senin atan Edige bulay yasadı diydi,Nurettinde ayyamaşın aşuvlanadı atası Edigege bu yerden tay kayerge ketersen ket diydi,so zamanda Edige tolgaydı;
 
Edige aytar er aytar,Edigedey erdugacı özü aytar.
Bır cuma kününde,men bu dünyaga kelgenmen
Gözümdü aşıp turganda kayırlı şiyler körgenmen
Haktan bengi alganman,Nurdan ülgü alganman
Kuvatlı kitaptı koluma alıp Kulfallah degenmen
Arabi kitaptı kolga alıp alimlerdin aytganını
Men aytarman degamen.
Cogarga kökge tüyünmey,tömende cerge tebinmey
Körüngen kök tenizden,işinde kırıl yastan yıgılıp
Kırk kün namaz kılganman.so namazdın işinde
Er Nurettin ulum seni dilep turganman
Toktamıstay hanlarga,Şatemirdey hanlarga
İşime kalay kelgende,ayagımdın üstünde
Tacımdı salıp turganman bir mezgilde
Men özüm beş yüz kisi öltürgenmen
Edige ulu Nurettin özü aytar;
Babam seni körgende men kagıp ketgenmen
Boz esik süyrü arkadın basında
Erlerdi sonunda kuvup yetkenmen
Ertiş bası kara agaş,Toktamısga sürüp yetkenmen
Etken bolsam ne etkenmen,basını şabıp alıp
Moynumga atıp akelgenmen.
 
Edige aytar er aytar Edigedey anuvu erdugacı özü aytar
 
Tuvdu tuvdu degende,nin biye soyganman
Boldu baldu degendebiyelerdi soyganman
Betindi yuvdurup belindi buvdurganman
Nurettindin bessigi neden bolur degende
Kara agaştan budak şıgarıp kayından bessik yasatıp
Nurettindin bessigi neden bolur degende
Kus tüyünden kat kat astına yaydırıp
Yoktan seni bar etkenmen.
Mırzalarga men seni bas kosturup töre ettim
Kayın Oktay tüzetip,Kartayganda kart babandı
Kuvasınma e Nurettin mırza ulum
Kuvulgayday men saga ne ettim.
 
Edige aytar er aytar Edigedey anuvuda erdugacı özü aytar;
 
Tuvralar şavup ketse on sekiz türlü mırza ulum
Koşma koşma sarı altın bölmey bergen mırza ulum
Atasından tanavsın er Nurettin mırza ulum
Kuvulgayday men saga ne ettim,kalganın cerge ot bersem
Ottu kayga atarsın,karav aşın katırsam
Kustu kayda süyersin,kara argıma katırsam
Attı kayda minersin,kuralayday ekı gözü kızargan
Kuvday şaşı şıgargan,kudastay moynu sozulgan
Kartayganda kart atandı kuvasın.
Er Nurettin mırza ulum sen kayerge barıp onarsın
 
Edige ulu Şah Nurettin aytar
 
Kazanı yerge ot bersen,otlardan ot saylap otlarman
Karav aşını katırsan,Kusdan sunkar süyermen
Kara argımak katırsan,attan tuppar minermen
Kuralayday ekı gözü kızargan,kurday şaşı şıgargan
Kudastay moynu sozulgan,kartayganda kart babamdı kuvarsam
Allahtın süyer üyü beytullah,üş aylanıp tövbe etsende yılarman
 
Edige aytar er aytar Edigedey erdugacı özü aytar;
 
Boram boram kar cavsa,boz terisge buvmaydım
Cangurday ok cavsa,yelkendi buvgan kalkan
Turumedi mırza ulum,yedi aslı mırza ulum
Karav aşı turemedi mırza ulum men kaşayım
Sen turma her düşmandın adlında,mendey kaşsın mırza ulum
 
Sonuman Edige cıynanıp ekı alaca attı cetip kaytıp ketedi.avlakta yaşap turadı so zamanda bir aga yaşaydı onlardın eşkileri barken bir zamanda ekşidin bir ayagı topallaydı onun işin ayagına bir şiberek baylaydılar eşki bir gün ayagını cangan otga tiygitgende ayagındakı Şapıt canadı ekşidin canı yanadı barıp bir baydın bişegine ottu saladı bay bunu ıslap Nurettinge aketedi ayagına baylagan şapıt canadı oda maga zarar bedri bunun zararını kaytıyıkmız diydi Nurettinde töre saladı akşe tabıp akel töre cerine kelsin dep kuvadı oda mıgayıp ketedi,oylanıp turadı men bu akcadı kaytıp tabarman dep oylanganda bir kart zat kasına keledi,özünün kaygısını kart atayga aytadı kart atayda bir şiyler aytadı ama bunlardı kim ayttı dep sorasalar aytma diydi barıp Nurettinge ayt töremizden töre kalkıptı menden bir avuş söz kalıptı menim aksak ayagım eger sav ayaklarım süyreklemegen bolsa bu bolmazdı töre tuvra salınmagan o zaman maga nege salasınız dep ayt diydi kart atay o zamanda sen kurtulursun diydi.
 
Yas zat Nurettinge kart ataydın aytganlarını bır aruv etip aytadı,Nurettinde so zamanda nege aytmadında şimdi aytasın dep soraydı so aytılganlar senin tuvu bunlardı kası zat saga ayttı maga ayt diydi,cok menim özümdün aytganları bunlar so zamanda esime düsmegendi şimdi esime tüstü diydi Nurettinde koy sonu özün tabamassın solay aytuvdu ayt saga kım ayttı aruvlukmen ayt aytmasan seni öltürürmen diydi,korkadı avlakta kart atay ayttı bulay bulay ayt dep o kart kayerde bolsa maga ayt cerini diydi aytgan cerine barsa o kart atası Edige bolganını köredi atasına üyge kaytıyak barabar diydi atasını arkasına köterip üylerine akeledi aruvluk işinde yaşap turadılar.
 
Toktamıstın Kadirberdi dep bir ul balası kalgan aken oda bır baska handın yanında yaşap turganda yanına askerlerdi alıp atasını öşünü almak üşün Nurettindin karap şıgadı colda aşnılık etiyatırganda Yambaydı ıslaydı sen kası zatga kulluk etesin diydi Nurettindi maga tabıp akellirsen seni öltürmem akelmesen seni so yerde öltürürmen diydi Yambayda koy saga Nurettin kerek tuvulma men saga onu akeleyim dep aytadı,şabıp Nurettindin kasına baradı Yambay ey nege şabasın diydi Nurettin anuvu sekerli köldün şetinde kuvular birevunun etini anuvu birevi ciydi onu saga aytbaga keldim sen aşnılıktı köp süygen üşün dep aytadı ekevu sekerli kölge kelediler Kadirberdide askerlerimen Nurettindi ıslap şatırına aketip oturguşga oturtadı,oturguştun mıkları bizdey bolup Nurettindin sanlarını tesedi belli etbeydi külüp karaydı Kadirberdi soraydı.
 
Tolgay tolgay cuvurgan,tamagı gözü karalgan
Kargıp barıp cıgılgan,tamagı gözlü akamga
Soga nettin Nurettin.Tamagı ay botla
Argı avulga köşken,altı arba
Altısıda kazmalı,üyden köşgen on arba
Oga nettin Nurettin.
Kasıv kasıv kasılıp onekı taba boz orda
Bosagısı bolattan bolatga altın yalatgan
Tümlegenin işi kanka altını yarma altın
Kaska yürektin kalası
Ak yürektin balası
Bir şegesi min kızılga yetbegen
Hanlardın aydagan malı yetbegen
Ustalardın min şöküşü tütbegen
Atamdan kalgan ak kürek onu nettin Nurettin
Körgendin közünü şıgartgan söylegende her adeti ketirgen
Kanikedey aruvdu onu nettin Nurettin
Baslatgısı kırkbeş han
Togay maytak iyesi kırkbeş handın kencesi
Toktamıs atlı babamdı sen nettin Nurettin
 
Nurettin aytadı;
 
Tolgay tolgay yuvurgan kösü kargıgan
Kargıp barıp tüsgen tamagı gözü köründü
Tonavday etip mingenmen ak avuldan
Köşgen altı arba üyden kaşgan on arba
Onavıda kazma arba Allah özüne bergen kün
Kasım kasım kasılgan oneki taban boz orda
Bosagası bolattan bolatga altın yalatgan
Tünlegindin işi kanka yalkından yarma altın
Kaska yürektin kalası ak yürektin balası
Oneki taban kaslı orda
Ankıganım kaytsın dep adaskanım kelsin dep
So yazgısı boyunda men yayıp ketgenmen
Bir segesi min kızılga hanlardın aytgan malı cetmegen
Ustalardın min şöküşü tütmege
Atandan kalgan ak temir ton
Allah özüne bergen kün
Tonda yetip kiygenmen
Körgendin gözünü şıgargan
Söylegende her adetini keltirgen
Kanikedey senin aruvun Allah özüne bergen kün
Baslatgısı kırkbeş handın
Togay maytak iyesi
Kırkbeş handın kenzesi Toktamıs atlı babanga
Süyrü arkadın basına sürüp kuvup yetgenmen
Etken bolsam men etkenmen basını üzüp alganman
Atamga sözüm yalan şıgar dep
Boynuma atıp akelgenmen
Ak denizdin aşşısıman seker sepkenmen
Boz agactın beyimen bulutga yetbey şort sınmam
Kazma bolgan nögerge tasını yazgan mırzaman
Atasını soragan cigitge aslını soramay mal bermem
Dostumdun otunu söndürmem
Düşmanımdın otunu yandırmam
Sabunman cuvulganday appakman
Edigedin ulu Şah Nurettin mendirmen
Sendey kızıl şaşbav hanlardın
Kaysısından kendirmen
Uzun okum ken yayım
Tüsbey turu koluma
Uzun okum ken yayım tüsse bir koluma
Kadirberdi kızıl şaşlav cibermez edim men seni diydi
 
Kadirberdi Nurettindin eki sanını tesip şıkkan temirlerden kanlar akkanını köredi çiğitligine kuvanadı Kadirberdi Nurettinge kel ekevumuz dost boluyak dep aytadı.
 
Nurettinmen Kadirberdi dost boladılar ama so yerde Yambaydı öltürediler sonman Nurettin cezdesi bolup Kadirberdide kayıniyesi bolup onup ösüp kaladılar.
 
T A V U S U L D Ü
S A V L U K M A N K A L I N I Z.
C A K S I L I K T A T A B I S I R M I Z İ N Ş A L L A H.

Bu haber 744 defa okunmuştur.

Delicious  Facebook  FriendFeed  Twitter  Google  StubmleUpon  Digg  Netvibes  Reddit

Destanlar

Edige Destanı

Edige Destanı Edige Destanı

Şora Batır Destanı

Şora Batır Destanı Şora Batır Destanı

HABER ARA


Gelişmiş Arama

KÖŞE YAZILARI

Nogay Halkım Tileymen.08 Mayıs 2014

EN ÇOK OKUNANLAR


RSS Kaynağı | Yazar Girişi | Yazarlık Başvurusu

Altyapı: MyDesign Haber Sistemi